004. Jak prawidłowo formułować pytania badawcze?

Pytanie badawcze jest jednym z najważniejszych elementów projektu naukowego. Nie stanowi jedynie tytułu pracy ani ogólnego opisu interesującego tematu. Jest precyzyjnie sformułowanym zdaniem, które wskazuje, jakiej odpowiedzi poszukuje badacz i jakiego rodzaju dane będą potrzebne, aby tę odpowiedź uzyskać. Od jakości pytania zależą między innymi dobór uczestników, sposób pomiaru zmiennych, schemat badania, plan analizy statystycznej oraz zakres wnioskowania.

W poprzednich lekcjach kursu na statystyk.edu.pl rozróżnialiśmy temat, problem i cel badania. Teraz przechodzimy do etapu, na którym ogólny problem trzeba przekształcić w pytanie możliwe do rozstrzygnięcia na podstawie danych. Dobre pytanie nie musi być efektowne językowo. Powinno być przede wszystkim jasne, ograniczone, uzasadnione literaturą, etyczne i wykonalne.

Czym jest pytanie badawcze?

Pytanie badawcze to sformułowane w języku naukowym pytanie dotyczące określonego zjawiska, populacji, zależności, różnicy, doświadczenia lub procesu, na które można odpowiedzieć poprzez zaplanowane badanie empiryczne. Odpowiedź powinna wynikać z analizy danych, a nie wyłącznie z intuicji, autorytetu badacza lub przekonań światopoglądowych.

Pytanie badawcze może dotyczyć między innymi:

• częstości występowania zjawiska, na przykład rozpowszechnienia bezsenności;
• różnic między grupami, na przykład poziomu lęku u studentów różnych kierunków;
• związku między zmiennymi, na przykład relacji między aktywnością fizyczną a jakością życia;
• skuteczności lub bezpieczeństwa interwencji;
• przebiegu doświadczeń i znaczeń nadawanych im przez uczestników.

Pytanie powinno być odróżniane od hipotezy. Pytanie ma formę interrogatywną i określa zakres poszukiwania odpowiedzi. Hipoteza jest natomiast twierdzeniem, które można poddać empirycznej ocenie. Przykładowo pytanie może brzmieć: „Czy program edukacyjny poprawia znajomość zasad udzielania pierwszej pomocy u uczniów szkół średnich?”. Hipoteza mogłaby mieć postać: „Uczniowie uczestniczący w programie edukacyjnym uzyskają wyższe wyniki testu wiedzy niż uczniowie z grupy porównawczej”.

Od szerokiego zainteresowania do pytania możliwego do zbadania

Proces formułowania pytania zwykle zaczyna się od obserwacji, problemu praktycznego albo luki w dotychczasowej literaturze. Samo zainteresowanie tematem jest jednak zbyt szerokie. „Zdrowie psychiczne młodzieży” to temat, a nie pytanie badawcze. Aby stał się podstawą projektu, trzeba określić między innymi populację, zjawisko, czas obserwacji i sposób pomiaru.

Przydatna jest procedura zawężania:

1. Wybierz obszar problemowy. Zastanów się, jakie zjawisko ma znaczenie naukowe lub praktyczne.
2. Przeanalizuj literaturę. Sprawdź, co już wiadomo, jakie wyniki są sprzeczne i czego dotychczas nie zbadano.
3. Określ jednostkę analizy. Może nią być osoba, rodzina, oddział szpitalny, szkoła, gmina, dokumentacja medyczna albo publikacja.
4. Zdefiniuj kluczowe pojęcia. „Stres”, „jakość opieki” czy „aktywność fizyczna” nie są jeszcze zmiennymi, dopóki nie wiadomo, jak będą rozpoznawane i mierzone.
5. Wybierz typ pytania. Inaczej formułuje się pytanie o częstość, inaczej o związek, skuteczność interwencji lub doświadczenia uczestników.
6. Sprawdź wykonalność. Oceń dostęp do próby, narzędzi, czasu, finansowania i danych.

Formułowanie pytania jest procesem iteracyjnym. Wstępna wersja może zmieniać się po lekturze literatury, konsultacji z promotorem albo po sprawdzeniu, czy zaplanowany pomiar rzeczywiście odpowiada treści pytania. Nie należy traktować tej zmienności jako oznaki niekompetencji. Problem pojawia się wtedy, gdy pytanie zmienia się po obejrzeniu wyników w sposób podporządkowany uzyskanym rezultatom.

Struktura PICO i jej rozszerzenia

W badaniach klinicznych i zdrowotnych pomocnym narzędziem jest schemat PICO. Ułatwia on przełożenie ogólnego problemu na elementy, które można zaplanować i zmierzyć (Dhir i Gupta, 2021; Covvey, McClendon i Gionfriddo, 2024).

Element	Znaczenie	Przykładowe pytanie
P — Population/Patient	Populacja lub grupa, której dotyczy badanie	Pacjenci po udarze mózgu
I — Intervention/Exposure	Interwencja albo ekspozycja	Telemonitoring rehabilitacji
C — Comparison	Porównanie, grupa kontrolna, standard postępowania lub brak ekspozycji	Standardowa rehabilitacja
O — Outcome	Wynik, który zostanie zmierzony	Sprawność funkcjonalna po 12 tygodniach

W zależności od projektu stosuje się także rozszerzenie PICOT, w którym T oznacza czas obserwacji, oraz PICOTS, gdzie S oznacza schemat badania. Nie wszystkie pytania wymagają wszystkich elementów. W badaniu przekrojowym dotyczącym rozpowszechnienia depresji nie musi występować interwencja ani grupa kontrolna. PICO jest narzędziem porządkującym, a nie sztywnym formularzem, który trzeba mechanicznie wypełnić.

Przykład 1: ratownictwo medyczne

Wersja ogólna: „Czy szkolenia z pierwszej pomocy są skuteczne?”.

Wersja bardziej precyzyjna: „Czy dwugodzinne szkolenie z wykorzystaniem symulacji zwiększa odsetek prawidłowo wykonanych uciśnięć klatki piersiowej u uczniów klas drugich szkół średnich, w porównaniu ze szkoleniem wykładowym, bezpośrednio po zajęciach?”.

W tym pytaniu określono populację, rodzaj interwencji, porównanie, wynik i czas pomiaru. Nadal trzeba doprecyzować, co oznacza „prawidłowo wykonane uciśnięcia”: może chodzić o głębokość, częstość, prawidłowe ułożenie rąk lub złożony wynik oceniany według wcześniej ustalonego protokołu. Dopiero taka operacjonalizacja pozwala dobrać narzędzie i analizę.

Kryteria FINER

Drugim użytecznym sposobem oceny pytania są kryteria FINER (Lipowski, 2008; Willis, 2023):

• Feasible — wykonalne: czy badacz ma dostęp do odpowiedniej liczby uczestników, danych, narzędzi i czasu?
• Interesting — interesujące: czy pytanie jest istotne dla badaczy, praktyków lub określonej społeczności?
• Novel — nowe: czy badanie wnosi coś nowego, na przykład bada inną populację, metodę, okres lub rozstrzyga sprzeczne wyniki?
• Ethical — etyczne: czy można je zrealizować z poszanowaniem autonomii, prywatności i bezpieczeństwa uczestników?
• Relevant — ważne: czy odpowiedź może mieć znaczenie dla teorii, praktyki, polityki zdrowotnej lub dalszych badań?

Nowość nie oznacza koniecznie badania całkowicie nieznanego zjawiska. Replikacja, sprawdzenie efektu w innej populacji lub ocena trwałości wyniku również może być wartościowym celem. Z kolei pytanie interesujące nie zawsze jest pytaniem dobrym. Jeśli wymaga niedostępnych danych albo nie ma możliwej do obrony definicji zmiennych, pozostaje jedynie ciekawą ideą.

Pytania ilościowe, jakościowe i mieszane

W badaniach ilościowych pytania często dotyczą różnic, zależności, częstości lub efektu interwencji. Powinny wskazywać zmienne i populację. Przykład: „Czy poziom objawów wypalenia zawodowego różni się między pielęgniarkami pracującymi na oddziałach intensywnej terapii i na oddziałach zachowawczych?”. Takie pytanie nie przesądza jeszcze, jaki test statystyczny zostanie zastosowany. Wymaga natomiast określenia, jak mierzone będą objawy wypalenia, jak zdefiniowane są oddziały i jaki jest moment pomiaru.

W badaniach jakościowych pytania częściej koncentrują się na doświadczeniach, znaczeniach, procesach i sposobach rozumienia sytuacji. Przykład: „Jak osoby po amputacji kończyny opisują czynniki ułatwiające powrót do samodzielności w pierwszych sześciu miesiącach po zabiegu?”. Takie pytanie nie powinno udawać pytania o częstość ani wymuszać z góry ustalonych kategorii, jeśli celem jest poznanie perspektywy uczestników.

W badaniu mieszanym można połączyć oba typy pytań, ale trzeba określić ich funkcję. Na przykład pytanie ilościowe może dotyczyć zmiany poziomu lęku po interwencji, a pytanie jakościowe — tego, jak uczestnicy wyjaśniają, że interwencja była dla nich pomocna lub nieprzydatna. Samo dodanie wywiadów do badania ankietowego nie tworzy jeszcze poprawnego projektu mieszanego.

Od pytania do celu, hipotezy i analizy

Dobre pytanie powinno prowadzić do jednego głównego celu oraz jasno określonych wyników. Warto rozróżnić wynik główny od wyników drugorzędnych. Jeśli badanie ma dziesięć równorzędnych „głównych” wyników, rośnie ryzyko nieprzejrzystości i przypadkowego eksponowania korzystnych rezultatów.

Przykładowy ciąg logiczny może wyglądać następująco:

1. Pytanie: Czy program edukacyjny poprawia wiedzę uczniów o resuscytacji krążeniowo-oddechowej?
2. Cel główny: Ocena zmiany wyniku standaryzowanego testu wiedzy po programie edukacyjnym.
3. Hipoteza: Średni wynik po szkoleniu będzie wyższy niż wynik przed szkoleniem.
4. Wynik główny: różnica wyniku testu między pomiarem po szkoleniu i pomiarem wyjściowym.
5. Plan analizy: porównanie wyników zależnych z uwzględnieniem rozkładu danych, braków danych i przedziału ufności dla oszacowanej zmiany.

Plan analizy powinien wynikać z pytania, a nie odwrotnie. Nie należy najpierw wybierać testu statystycznego, a następnie dopasowywać do niego pytania. Warto również pamiętać, że wynik istotny statystycznie nie musi oznaczać efektu ważnego praktycznie. Pytanie powinno więc, jeśli to możliwe, wskazywać także minimalną różnicę uznawaną za istotną klinicznie lub społecznie.

Przykład praktyczny: analiza przypadku

Załóżmy, że zespół badawczy zauważył, iż pacjenci z nadciśnieniem tętniczym rzadko zgłaszają się na wizyty kontrolne. Początkowe pytanie brzmi: „Dlaczego pacjenci nie stosują się do zaleceń?”. Jest ono problematyczne, ponieważ zawiera potoczne i ocenne sformułowanie „nie stosują się”, a ponadto sugeruje, że przyczyna leży wyłącznie po stronie pacjentów.

Po analizie literatury zespół może sformułować dwa odrębne pytania:

• Pytanie ilościowe: „Jaki odsetek dorosłych pacjentów z rozpoznanym nadciśnieniem, leczonych w podstawowej opiece zdrowotnej, odbył zalecaną wizytę kontrolną w ciągu sześciu miesięcy od wizyty wyjściowej i czy odsetek ten różni się zależnie od sposobu przypominania o wizycie?”
• Pytanie jakościowe: „Jak dorośli pacjenci z nadciśnieniem opisują bariery i czynniki ułatwiające udział w wizytach kontrolnych?”

Pierwsze pytanie wymaga operacyjnej definicji wizyty kontrolnej, ustalenia źródła danych i ewentualnego porównania grup. Drugie wymaga doboru uczestników, metody wywiadu i planu analizy materiału tekstowego. Nie należy łączyć obu pytań w jedno bardzo szerokie pytanie, jeśli zespół nie ma zasobów na odpowiednio zaplanowany projekt mieszany.

Najczęstsze błędy

• Temat zamiast pytania: „Depresja u studentów” nie mówi, co dokładnie będzie badane.
• Zbyt szeroki zakres: jedno badanie nie odpowie jednocześnie na pytania o rozpowszechnienie, przyczyny, skutki, leczenie i doświadczenia uczestników.
• Pojęcia ocenne: określenia takie jak „dobry pacjent”, „właściwe zachowanie” lub „skuteczna opieka” wymagają definicji operacyjnej.
• Założenie przyczynowości: pytanie o „wpływ” lub „skutek” wymaga schematu, który uzasadnia wnioskowanie przyczynowe. W badaniu przekrojowym bezpieczniej pytać o związek lub współwystępowanie.
• Brak populacji i czasu: „Czy aktywność fizyczna poprawia zdrowie?” jest zbyt nieokreślone.
• Wielokrotne pytania główne: nadmiar celów zwiększa ryzyko chaotycznej analizy i selektywnego raportowania.
• Formułowanie pytania po analizie danych: pytanie powinno być ustalone przed poznaniem wyników głównej analizy; ewentualne analizy eksploracyjne trzeba wyraźnie oznaczyć.
• Mylenie pytania z testem: „Czy zastosujemy test t?” nie jest pytaniem badawczym, lecz pytaniem technicznym dotyczącym analizy.

Przy sporządzaniu protokołu warto sprawdzić, czy pytanie, cel, hipoteza, zmienne, wynik główny, populacja i plan analizy tworzą jeden logiczny łańcuch. Standardy raportowania, takie jak APA JARS dla badań psychologicznych oraz STROBE dla badań obserwacyjnych, pomagają później pokazać czytelnikom, jakie pytania zaplanowano i jak przełożono je na procedurę badawczą (APA, 2018; von Elm i in., 2007).

Co warto zapamiętać?

• Pytanie badawcze określa, jakiej odpowiedzi poszukujemy na podstawie danych empirycznych.
• Dobre pytanie jest precyzyjne, ograniczone, wykonalne, etyczne i uzasadnione literaturą.
• Schemat PICO pomaga uporządkować populację, interwencję lub ekspozycję, porównanie i wynik; w razie potrzeby można dodać czas oraz schemat badania.
• Kryteria FINER służą do oceny praktycznej i naukowej wartości pytania.
• Pytanie badawcze nie jest hipotezą, celem ani tytułem pracy, choć powinno pozostawać z nimi w ścisłej zgodności.
• Nie każda zależność jest związkiem przyczynowym, a istotność statystyczna nie jest równoznaczna ze znaczeniem praktycznym.
• Najlepsze pytania powstają iteracyjnie, ale ich ostateczna wersja powinna być ustalona przed analizą wyników głównych.

\n

Źródła i dalsza lektura

\n

1. Dhir, Shashi Kant; Gupta, Piyush (2021). Formulation of Research Question and Composing Study Outcomes and Objectives. Indian Pediatrics, 58(6), 584–588. DOI: 10.1007/s13312-021-2246-y.
2. Covvey, Jordan R.; McClendon, Chyna; Gionfriddo, Michael R. (2024). Back to the basics: Guidance for formulating good research questions. Research in Social and Administrative Pharmacy, 20(1), 66–69. DOI: 10.1016/j.sapharm.2023.09.009.
3. Lipowski, Earlene E. (2008). Developing great research questions. American Journal of Health-System Pharmacy, 65(17), 1667–1670. DOI: 10.2146/ajhp070276.
4. Willis, L. Denise (2023). Formulating the Research Question and Framing the Hypothesis. Respiratory Care, 68(8), 1180–1185. DOI: 10.4187/respcare.10975.
5. von Elm, Erik; Altman, Douglas G.; Egger, Matthias; Pocock, Stuart J.; Gøtzsche, Peter C.; Vandenbroucke, Jan P. (2007). The Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE) Statement: guidelines for reporting observational studies. PLoS Medicine, 4(10), e296. DOI: 10.1371/journal.pmed.0040296.
6. Appelbaum, Mark; Cooper, Harris; K interess, Rex; Koenig, Laura; Leite, Wayne; MacKinnon, David P.; Nezu, Arthur M.; Rao, Stephen M. (2018). Journal article reporting standards for quantitative research in psychology: The APA Publications and Communications Board task force report. American Psychologist, 73(1), 3–25. DOI: 10.1037/amp0000191.

\n