003. Temat, problem i cel badania – czym się różnią?

W poprzednich lekcjach publicznego szkolenia na statystyk.edu.pl omawialiśmy metodologię badań oraz ogólny przebieg procesu badawczego. Teraz przechodzimy do etapu, na którym wiele projektów naukowych zyskuje albo traci swoją spójność: do precyzyjnego określenia, czego właściwie dotyczy badanie, jaki problem ma rozwiązać i jaki cel ma osiągnąć.

W języku potocznym słowa temat, problem i cel bywają używane zamiennie. W metodologii badań oznaczają jednak różne poziomy konkretyzacji projektu. Temat wskazuje obszar zainteresowania, problem badawczy określa lukę lub niepewność poznawczą, a cel opisuje to, co badacz zamierza osiągnąć za pomocą zaplanowanego badania. Prawidłowa kolejność rozumowania jest następująca:

obszar zainteresowania → temat → problem badawczy → pytanie lub hipoteza → cel badania → projekt i metody

1. Czym jest temat badania?

Temat badania to ogólnie określony obszar rzeczywistości, zjawisko, populacja albo relacja między zjawiskami, które badacz chce poddać analizie. Temat odpowiada przede wszystkim na pytanie: czego dotyczy projekt?

Temat może mieć postać krótkiego hasła, na przykład:

• wypalenie zawodowe pielęgniarek;
• aktywność fizyczna młodzieży;
• jakość snu studentów medycyny;
• czas oczekiwania na pomoc zespołów ratownictwa medycznego;
• związek używania mediów społecznościowych z dobrostanem psychicznym.

Tak sformułowane wyrażenia są użyteczne na początku pracy, podczas rozmowy z promotorem lub tworzenia mapy zainteresowań. Nie są jednak jeszcze wystarczającym opisem projektu badawczego. Temat zwykle nie wskazuje dokładnie, kogo badamy, gdzie, kiedy, jakie zmienne mierzymy ani jakie porównanie chcemy przeprowadzić.

Dobry i słaby temat

Temat „stres studentów” jest szeroki i niejednoznaczny. Nie wiadomo, czy chodzi o częstość występowania stresu, jego źródła, konsekwencje, skuteczność interwencji, różnice między kierunkami studiów czy doświadczenia studentów związane z nauką zdalną.

Bardziej użyteczny temat może brzmieć: „Stres akademicki i jakość snu u studentów pierwszego roku kierunków medycznych”. Nadal jest to temat, a nie pełny problem badawczy, ale zakres zjawiska został już ograniczony przez wskazanie populacji i dwóch głównych obszarów pomiaru.

2. Czym jest problem badawczy?

Problem badawczy to precyzyjnie określona trudność poznawcza, luka w wiedzy, sprzeczność wyników, niejasność teoretyczna albo praktyczne pytanie, na które dotychczasowa wiedza nie daje wystarczającej odpowiedzi. Problem nie oznacza wyłącznie sytuacji trudnej organizacyjnie lub klinicznie. W badaniu naukowym chodzi przede wszystkim o problem poznawczy: o to, czego nie wiemy, nie rozumiemy albo nie potrafimy jeszcze wiarygodnie wyjaśnić.

Problem badawczy powinien być:

• określony – powinien wskazywać zjawisko, populację i kontekst;
• istotny – jego rozwiązanie powinno mieć znaczenie naukowe, praktyczne lub społeczne;
• rozstrzygalny empirycznie – powinien być możliwy do zbadania przy użyciu dostępnych danych i metod;
• ograniczony – zbyt szeroki problem prowadzi do niejasnego projektu;
• zgodny z etyką i zasobami – badanie musi być wykonalne w określonym czasie i przy dostępnych środkach.

Warto odróżnić problem badawczy od problemu praktycznego. Problem praktyczny może brzmieć: „W oddziale obserwuje się dużą liczbę upadków pacjentów”. Problem badawczy będzie bardziej precyzyjny: „Czy u pacjentów hospitalizowanych w oddziale geriatrycznym występowanie zaburzeń równowagi, przyjmowanie leków uspokajających i wcześniejsze upadki wiążą się z ryzykiem upadku podczas hospitalizacji?”.

Drugi przykład nie zakłada jeszcze, że którykolwiek z czynników powoduje upadki. Określa natomiast relacje, które można zmierzyć w badaniu obserwacyjnym. Jest to ważne, ponieważ sam sposób sformułowania problemu nie powinien wyprzedzać możliwości projektu.

3. Problem badawczy a pytanie badawcze

Problem badawczy opisuje szerszą lukę lub obszar niepewności. Pytanie badawcze jest jego konkretnym, interrogatywnym ujęciem, czyli zdaniem zakończonym pytajnikiem. Jednemu problemowi może odpowiadać kilka pytań badawczych.

Przykład:

• Temat: depresja poporodowa u kobiet korzystających z podstawowej opieki zdrowotnej.
• Problem badawczy: nie jest dostatecznie jasne, jakie czynniki wiążą się z nasileniem objawów depresyjnych w pierwszych miesiącach po porodzie oraz czy rutynowe wsparcie pielęgniarki środowiskowej może pomóc w ich wczesnym rozpoznaniu.
• Pytanie badawcze 1: Jakie jest nasilenie objawów depresyjnych w badanej grupie?
• Pytanie badawcze 2: Czy brak wsparcia społecznego wiąże się z większym nasileniem tych objawów?
• Pytanie badawcze 3: Czy zastosowanie krótkiego narzędzia przesiewowego zwiększa odsetek kobiet kierowanych do dalszej konsultacji?

W badaniach ilościowych pytanie badawcze często można uporządkować za pomocą schematu PICOT, szczególnie gdy badanie dotyczy problemu klinicznego lub interwencji (Riva et al., 2012):

PICOT = P + I + C + O + T

• P – Population: populacja lub grupa badana;
• I – Intervention/Exposure: interwencja albo ekspozycja;
• C – Comparison: grupa lub warunek porównawczy;
• O – Outcome: wynik, punkt końcowy lub mierzony skutek;
• T – Time: okres obserwacji albo punkt czasowy.

Przykładowe pytanie: „Czy u dorosłych pacjentów z nadciśnieniem tętniczym (P) przypomnienia wysyłane za pomocą aplikacji mobilnej (I), w porównaniu ze standardową opieką (C), wiążą się z większym odsetkiem prawidłowych pomiarów ciśnienia (O) po 12 tygodniach (T)?”

PICOT nie jest obowiązkowym formularzem dla każdego badania. W badaniu jakościowym, eksploracyjnym lub fenomenologicznym pytanie może dotyczyć doświadczeń, znaczeń i sposobów rozumienia zjawiska. Nadal jednak powinno być jasne, kto lub co jest przedmiotem badania i jakiego rodzaju wiedzy poszukujemy.

4. Czym jest cel badania?

Cel badania określa zamierzone osiągnięcie badacza. Odpowiada na pytanie: co chcemy zrobić lub ustalić za pomocą badania? Cel powinien wynikać z problemu badawczego, ale nie powinien być jego prostym powtórzeniem.

Najczęściej wyróżnia się:

• cel główny – najważniejsze zamierzenie całego projektu;
• cele szczegółowe – mniejsze, logicznie uporządkowane zadania prowadzące do realizacji celu głównego.

Cel główny powinien zawierać czasownik operacyjny, na przykład: ocenić, określić, porównać, oszacować, zidentyfikować, zbadać, opisać, zweryfikować. Należy ostrożnie używać czasowników takich jak „udowodnić” lub „wykazać”, ponieważ badanie zazwyczaj dostarcza argumentów o określonej sile, a nie absolutnego dowodu.

Przykład celu głównego i celów szczegółowych

Załóżmy, że temat dotyczy aktywności fizycznej studentów pielęgniarstwa, a problem polega na braku wystarczających danych o związku aktywności, jakości snu i samopoczucia psychicznego.

Cel główny: ocena związku między poziomem aktywności fizycznej, jakością snu i dobrostanem psychicznym studentów pielęgniarstwa w wieku 19–25 lat.

Cele szczegółowe:

1. opisanie poziomu aktywności fizycznej badanych;
2. ocena jakości snu za pomocą wybranego, uzasadnionego narzędzia;
3. porównanie dobrostanu psychicznego w grupach o niskiej i wysokiej aktywności fizycznej;
4. oszacowanie siły związku między jakością snu a dobrostanem psychicznym;
5. sprawdzenie, czy związek między aktywnością fizyczną a dobrostanem utrzymuje się po uwzględnieniu wieku, płci i obciążenia zajęciami.

Jeżeli badanie ma charakter przekrojowy, cel powinien mówić o ocenie związku, porównaniu lub opisaniu. Nie należy pisać, że celem jest „sprawdzenie wpływu aktywności fizycznej na dobrostan”, jeśli dane będą zebrane jednorazowo i bez randomizowanej interwencji. Taki język sugerowałby wnioskowanie przyczynowe, którego schemat przekrojowy sam przez się nie uzasadnia.

5. Jak przejść od tematu do celu?

Praktyczna procedura może składać się z sześciu kroków:

1. Wybierz obszar: określ zjawisko, które jest ważne dla nauki lub praktyki.
2. Zawęź temat: wskaż populację, miejsce, okres i główne zmienne.
3. Przeprowadź wstępne rozpoznanie piśmiennictwa: sprawdź, co już wiadomo i gdzie występują rozbieżności lub braki.
4. Sformułuj problem: nazwij konkretną lukę, niepewność albo nierozstrzygniętą relację.
5. Zapisz pytania badawcze: przedstaw problem w postaci pytań możliwych do rozstrzygnięcia na podstawie danych.
6. Ustal cel główny i cele szczegółowe: dobierz czasowniki opisujące zamierzone czynności poznawcze.

Na tym etapie warto sprawdzić zgodność między celem, pytaniami, zmiennymi i metodami. Wytyczne dotyczące raportowania, takie jak JARS-Quant, STROBE, CONSORT i PRISMA, różnią się zakresem, ale wszystkie wzmacniają wymóg jasnego przedstawienia uzasadnienia badania, jego celów i sposobu ich realizacji (Appelbaum et al., 2018; von Elm et al., 2007; Schulz et al., 2010; Page et al., 2021).

6. Przykład praktyczny: badanie czasu oczekiwania na pomoc

Rozważmy projekt z zakresu ratownictwa medycznego.

Wersja początkowa: „Czas dojazdu karetek”.

Jest to jedynie temat. Nie określono regionu, rodzaju zgłoszeń, populacji ani sposobu pomiaru.

Problem badawczy: w analizowanym powiecie nie wiadomo, czy czas dotarcia zespołu ratownictwa medycznego różni się między obszarami miejskimi i wiejskimi po uwzględnieniu pory dnia, priorytetu zgłoszenia i odległości od miejsca stacjonowania zespołu.

Pytanie badawcze: czy mediana czasu od przyjęcia zgłoszenia do przybycia zespołu jest większa na obszarach wiejskich niż miejskich w okresie od stycznia do czerwca 2026 roku, po uwzględnieniu priorytetu zgłoszenia i odległości?

Cel główny: porównanie czasu dotarcia zespołów ratownictwa medycznego do zgłoszeń z obszarów miejskich i wiejskich oraz ocena, czy różnica pozostaje widoczna po uwzględnieniu wybranych cech zgłoszenia.

Cele szczegółowe: opisanie rozkładu czasu dojazdu, porównanie median między obszarami, określenie udziału interwencji przekraczających ustalony próg oraz ocena związku czasu dojazdu z priorytetem i odległością.

Tak przygotowany projekt nie przesądza jeszcze, że miejsce zamieszkania powoduje dłuższy czas oczekiwania. Pozwala natomiast zaplanować badanie obserwacyjne i dobrać odpowiednie miary, na przykład medianę, kwartyle, przedziały ufności oraz model regresji z odpowiednio uzasadnionymi zmiennymi.

Najczęstsze błędy

1. Traktowanie tytułu jako problemu badawczego

Tytuł „Depresja u młodzieży” nie jest problemem. To bardzo szeroki temat. Problem wymaga wskazania konkretnej niewiedzy lub relacji, którą można zbadać.

2. Formułowanie celu jako deklaracji korzyści

Zdanie „Celem badania jest poprawa jakości opieki” opisuje pożądany efekt praktyczny, ale nie mówi, co zostanie zrobione. Lepsze będzie: „Celem badania jest ocena, czy wdrożenie ustrukturyzowanej edukacji pacjentów wiąże się ze zmianą poziomu wiedzy po czterech tygodniach”.

3. Zbyt wiele celów głównych

Jeśli projekt ma pięć równorzędnych „celów głównych”, prawdopodobnie nie ustalono hierarchii ważności. Warto wskazać jeden cel główny i podporządkować mu cele szczegółowe.

4. Używanie języka przyczynowego bez odpowiedniego projektu

W badaniu przekrojowym można oceniać związki, różnice i współwystępowanie. Samo stwierdzenie, że jedna zmienna „wpływa” na drugą, wymaga silniejszego uzasadnienia projektowego i analitycznego.

5. Pisanie celu po zakończeniu analizy

Cel powinien być określony przed zebraniem danych i analizą. Dopasowywanie celu do uzyskanych wyników zwiększa ryzyko selektywnej interpretacji i utrudnia ocenę, które analizy były planowane.

6. Mylenie celu z metodą

„Przeprowadzenie ankiety” jest czynnością techniczną, a nie celem poznawczym. Celem może być „ocena poziomu satysfakcji pacjentów”, natomiast ankieta jest jednym ze sposobów pomiaru.

Co warto zapamiętać?

• Temat wskazuje obszar zainteresowania.
• Problem badawczy nazywa konkretną lukę, niepewność lub nierozstrzygniętą kwestię poznawczą.
• Pytanie badawcze przekłada problem na formę możliwą do rozstrzygnięcia na podstawie danych.
• Cel badania opisuje to, co badacz zamierza osiągnąć.
• Dobry cel powinien być jasny, wykonalny, zgodny z problemem i możliwy do powiązania z metodą pomiaru.
• Temat, problem, pytania i cele muszą tworzyć jeden logiczny ciąg.
• Wnioski przyczynowe wymagają odpowiedniego schematu badania; nie wynikają automatycznie z samego sformułowania celu.
• Precyzyjnie zapisany problem badawczy ułatwia dobór populacji, zmiennych, narzędzi, analizy statystycznej i sposobu raportowania.

Najprostszy test jakości projektu brzmi: czy inny badacz, czytając temat, problem i cel, potrafiłby przewidzieć, jakie dane trzeba zebrać i po co? Jeśli odpowiedź jest twierdząca, projekt znajduje się na dobrej drodze do metodologicznej spójności.

\n

Źródła i dalsza lektura

\n

1. Creswell, John W.; Creswell, J. David (2018). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches. 5th edition. SAGE Publications. Informacja wydawcy / źródło.
2. Riva, John J.; Malik, Keshena M. P.; Burnie, Stephen J.; Endicott, Andrea R.; Busse, Jason W. (2012). What is your research question? An introduction to the PICOT format for clinicians. Journal of the Canadian Chiropractic Association, 56(3), 167–171. Pełny opis źródła.
3. von Elm, Erik; Altman, Douglas G.; Egger, Matthias; Pocock, Stuart J.; Gøtzsche, Peter C.; Vandenbroucke, Jan P.; for the STROBE Initiative (2007). The Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE) Statement: Guidelines for Reporting Observational Studies. PLoS Medicine, 4(10), e296. DOI: 10.1371/journal.pmed.0040296.
4. Schulz, Kenneth F.; Altman, Douglas G.; Moher, David; for the CONSORT Group (2010). CONSORT 2010 Statement: Updated Guidelines for Reporting Parallel Group Randomised Trials. Trials, 11, 32. DOI: 10.1186/1745-6215-11-32.
5. Page, Matthew J.; McKenzie, Joanne E.; Bossuyt, Patrick M.; Boutron, Isabelle; Hoffmann, Tammy C.; Mulrow, Cynthia D.; Shamseer, Larissa; Tetzlaff, Jennifer M.; Akl, Elie A.; Brennan, Sue E.; Chou, Roger; Glanville, Julie; Grimshaw, Jeremy M.; Hróbjartsson, Asbjørn; Lalu, Manoj M.; Li, Tianjing; Loder, Elizabeth W.; Mayo-Wilson, Evan; McDonald, Steve; McGuinness, Luke A.; Stewart, Lesley A.; Thomas, James; Tricco, Andrea C.; Welch, Vivian A.; Whiting, Penny; Moher, David (2021). The PRISMA 2020 Statement: An Updated Guideline for Reporting Systematic Reviews. The BMJ, 372, n71. DOI: 10.1136/bmj.n71.
6. Appelbaum, Mark; Cooper, Harris; Kline, Rex B.; Mayo-Wilson, Evan; Nezu, Arthur M.; Rao, Stephen M. (2018). Journal Article Reporting Standards for Quantitative Research in Psychology: The APA Publications and Communications Board Task Force Report. American Psychologist, 73(1), 3–25. DOI: 10.1037/amp0000191.
7. Sackett, David L. (2002). Clinical Epidemiology: What, Who, and Whither. Journal of Clinical Epidemiology, 55(12), 1161–1166. DOI: 10.1016/S0895-4356(02)00521-8.

\n