023. Jak wykonać wstępne rozpoznanie literatury przed zaplanowaniem badania?

Przed zaplanowaniem próby, wyborem narzędzi i obliczeniem liczebności badania trzeba sprawdzić, co na dany temat już wiadomo. Wstępne rozpoznanie literatury nie jest jeszcze pełnym przeglądem systematycznym. Jest etapem orientacyjnym, którego celem jest uporządkowanie problemu, poznanie języka używanego w publikacjach, rozpoznanie dostępnych metod oraz ocena, czy planowane badanie ma uzasadnienie naukowe i praktyczne.

W ramach publicznego szkolenia na statystyk.edu.pl warto traktować ten etap jako pomost między obserwacją problemu a szczegółowym projektem badawczym. Dobre rozpoznanie literatury nie polega na zgromadzeniu możliwie dużej liczby artykułów. Polega na zbudowaniu wiarygodnej mapy wiedzy, która pozwala podejmować decyzje projektowe na podstawie argumentów, a nie intuicji.

1. Czym jest wstępne rozpoznanie literatury?

Wstępne rozpoznanie literatury to celowe, udokumentowane i ograniczone czasowo wyszukiwanie oraz analiza najważniejszych publikacji dotyczących planowanego problemu badawczego. Jego zadaniem jest odpowiedź na kilka podstawowych pytań:

• Jak definiuje się główne pojęcia?
• Jakie populacje, miejsca i okresy badano?
• Jakie projekty badań i narzędzia pomiarowe stosowano?
• Jakie wyniki powtarzają się w różnych badaniach?
• Gdzie występują rozbieżności albo ograniczenia dowodów?
• Czy istnieje uzasadniona luka badawcza?

Trzeba odróżnić trzy sytuacje. Po pierwsze, szybkie rozpoznanie orientacyjne może służyć wyłącznie przygotowaniu projektu. Po drugie, przegląd systematyczny jest samodzielnym badaniem wtórnym, wymagającym z góry określonych kryteriów, strategii wyszukiwania, procedury selekcji i syntezy. Po trzecie, przegląd zakresu, czyli scoping review, służy często mapowaniu szerokiego, niejednorodnego lub dopiero rozwijającego się obszaru (Arksey i O’Malley, 2005; Tricco i in., 2018).

Wstępne rozpoznanie może poprzedzać każdy z tych typów pracy, ale nie powinno być przedstawiane jako pełny przegląd systematyczny, jeżeli nie zastosowano odpowiedniej, przejrzystej procedury.

2. Po co wykonywać rozpoznanie przed zaplanowaniem badania?

2.1. Doprecyzowanie problemu

Problem praktyczny bywa sformułowany zbyt szeroko. Na przykład pytanie „Czy pielęgniarki są przeciążone?” nie wskazuje, czym jest przeciążenie, w jakiej populacji ma być oceniane ani jaki wynik będzie uznany za istotny. Analiza wcześniejszych badań może ujawnić, że autorzy odróżniają obciążenie pracą, stres zawodowy, wypalenie, zmęczenie współczuciem i przeciążenie emocjonalne. Są to pojęcia powiązane, lecz nie tożsame.

Literatura pomaga więc przejść od tematu do problemu operacyjnego, na przykład: „Czy liczba dyżurów nocnych w miesiącu wiąże się z nasileniem objawów wypalenia zawodowego u pielęgniarek pracujących w oddziałach intensywnej terapii?”. Nadal nie jest to gotowy projekt, ale pytanie jest znacznie bardziej określone.

2.2. Uniknięcie powtarzania znanego badania

Nowe badanie może być uzasadnione nawet wtedy, gdy temat był już podejmowany. Nie wystarczy jednak stwierdzenie, że „nikt nie badał tego dokładnie tak samo”. Wartość naukowa może wynikać z zastosowania innej populacji, lepszego pomiaru, dłuższej obserwacji, uwzględnienia ważnego czynnika zakłócającego albo sprawdzenia, czy wcześniejsze wyniki są przenoszalne na inne warunki.

Rozpoznanie literatury pozwala też znaleźć istniejące przeglądy. Ich obecność nie zawsze zamyka temat. Trzeba sprawdzić datę ostatniego wyszukiwania, zakres populacji, kryteria włączenia, jakość badań i to, czy pojawiły się nowe publikacje.

2.3. Wybór metody i narzędzi

Wcześniejsze publikacje pokazują, jakie zmienne uznawano za główne, jak je mierzono i jakie problemy pojawiały się podczas zbierania danych. Można dzięki temu ocenić, czy kwestionariusz ma opisaną rzetelność i trafność, czy narzędzie jest dostępne w języku polskim oraz czy procedura pomiaru jest wykonalna w planowanej populacji.

Literatura jest także źródłem informacji o możliwych zmiennych zakłócających. Jeżeli badania dotyczą związku między pracą zmianową a snem, konieczne może być rozważenie wieku, stażu pracy, liczby godzin, używania substancji pobudzających, chorób przewlekłych i obciążenia opieką poza pracą. Nie oznacza to, że wszystkie te zmienne trzeba zawsze mierzyć, ale ich pominięcie powinno być świadomą decyzją.

3. Jak zaplanować wyszukiwanie krok po kroku?

Krok 1. Zapisz robocze pytanie

Na początku zapisz pytanie w jednej lub dwóch wersjach. W badaniach ilościowych pomocna może być struktura PICO:

• P – populacja lub problem;
• I – ekspozycja, interwencja albo czynnik zainteresowania;
• C – grupa porównawcza, jeśli występuje;
• O – wynik, czyli mierzony rezultat.

W badaniach obserwacyjnych litera „I” może oznaczać ekspozycję, a nie leczenie. W badaniach jakościowych albo eksploracyjnych PICO może być zbyt sztywne; wtedy lepiej opisać populację, zjawisko, kontekst i rodzaj doświadczenia.

Krok 2. Zidentyfikuj słowa kluczowe i synonimy

Jedno pojęcie może występować w wielu wariantach językowych. Dla „wypalenia zawodowego” będą to na przykład: burnout, occupational burnout, professional burnout oraz nazwy konkretnych skal. W przypadku populacji warto uwzględnić zarówno nazwę zawodu, jak i określenia stanowisk czy miejsc pracy.

Słowa można łączyć operatorami logicznymi:

(nurse* OR nursing staff) AND (burnout OR occupational stress) AND (night shift* OR shift work)

Operator OR poszerza wyszukiwanie o synonimy, AND zawęża je do rekordów zawierających wszystkie główne bloki, a gwiazdka może zastępować różne zakończenia wyrazu, zależnie od zasad danej bazy. Składnia nie jest identyczna w każdej wyszukiwarce, dlatego trzeba sprawdzić pomoc techniczną konkretnej bazy.

Krok 3. Wybierz kilka uzupełniających się źródeł

Nie istnieje jedna baza obejmująca całą literaturę. W naukach medycznych często korzysta się z PubMed/MEDLINE, Embase, Cochrane Library lub CINAHL. W psychologii istotne mogą być PsycINFO i PubPsych, a w naukach społecznych bazy dziedzinowe oraz katalogi biblioteczne. Warto także sprawdzić wyszukiwarki cytowań, rejestry badań, wytyczne zawodowe, raporty instytucji publicznych i piśmiennictwo szare.

Wstępnie można rozpocząć od jednej szerokiej bazy i kilku artykułów przeglądowych, aby poznać terminologię. Następnie wyszukiwanie należy powtórzyć w bazach właściwych dla dziedziny. Jeżeli później praca będzie miała charakter systematyczny, strategię trzeba zachować i rozwinąć zgodnie z zasadami raportowania, na przykład PRISMA 2020 oraz PRISMA-S (Page i in., 2021; Rethlefsen i in., 2021).

Krok 4. Zastosuj wyszukiwanie iteracyjne

Pierwsze wyszukiwanie rzadko jest optymalne. Po obejrzeniu kilku trafnych artykułów trzeba sprawdzić używane przez ich autorów terminy, hasła przedmiotowe, nazwy narzędzi i określenia populacji. Następnie warto zmodyfikować zapytanie i wykonać kolejną rundę.

Wyszukiwanie iteracyjne nie oznacza dowolnego „szukania aż znajdzie się oczekiwany wynik”. Każdą zmianę należy zapisać: datę, bazę, pełne zapytanie, zastosowane filtry i liczbę znalezionych rekordów. Taka dokumentacja ogranicza ryzyko nieświadomego wybierania wyłącznie publikacji zgodnych z początkowym przekonaniem.

Krok 5. Przeszukaj bibliografie i cytowania

Po znalezieniu kilku kluczowych artykułów trzeba przejrzeć ich bibliografie. Przydatne jest także wyszukanie publikacji, które później cytowały dany artykuł. Ta metoda może ujawnić starsze badania, artykuły metodologiczne, walidacje narzędzi i prace, których autorzy użyli innej terminologii.

Wyszukiwanie cytowań nie zastępuje przeszukania baz bibliograficznych. Jest metodą uzupełniającą, podatną na zależność od widoczności publikacji i sieci cytowań.

4. Jak oceniać znalezione publikacje?

Nie każda publikacja znaleziona w bazie ma taką samą wartość dla planowanego projektu. Podczas lektury warto sporządzić tabelę ekstrakcji danych. Minimalny zestaw kolumn może obejmować:

Element	Pytanie kontrolne
Cel badania	Co autorzy rzeczywiście sprawdzali?
Populacja	Kogo objęto badaniem i kto został wykluczony?
Projekt	Przekrojowy, kohortowy, kliniczny, jakościowy czy inny?
Pomiar	Jak zdefiniowano i zmierzono zmienne?
Wynik	Jaki rezultat był główny, a jakie były dodatkowe?
Ograniczenia	Jakie problemy wskazali autorzy i jakie można dostrzec samodzielnie?
Znaczenie dla projektu	Co ta publikacja zmienia w planowanym badaniu?

Trzeba oddzielać trzy poziomy oceny. Wynik empiryczny mówi, co zaobserwowano w konkretnej próbie. Siła dowodu zależy między innymi od projektu, jakości pomiaru, kompletności danych i ryzyka błędu systematycznego. Przydatność dla naszego projektu zależy od podobieństwa populacji, kontekstu i definicji zmiennych.

Artykuł z dużą próbą nie musi być najbardziej użyteczny, jeżeli bada inną populację albo posługuje się odmienną definicją wyniku. Z kolei małe badanie może być ważne jako praca pilotażowa lub jako źródło informacji o wykonalności procedury.

5. Jak rozpoznać rzeczywistą lukę badawczą?

Luka badawcza nie oznacza po prostu braku publikacji. Czasami brak publikacji wynika z nieodpowiedniego wyszukiwania, użycia zbyt wąskich terminów albo pominięcia literatury nieanglojęzycznej. Uzasadniona luka może natomiast polegać na:

• braku danych w określonej populacji lub systemie ochrony zdrowia;
• braku pomiaru ważnego wyniku klinicznego lub społecznego;
• sprzecznych wynikach wcześniejszych badań;
• zastosowaniu słabego albo niezwalidowanego narzędzia;
• braku badań podłużnych, gdy pytanie dotyczy zmiany w czasie;
• braku kontroli istotnych zmiennych zakłócających;
• braku informacji o wykonalności interwencji lub procedury.

Najbardziej przekonujące uzasadnienie luki ma postać argumentu: „wiemy A, nie wiemy B, a poznanie B jest potrzebne, ponieważ C”. Na przykład: „Dotychczasowe badania wskazują na związek pracy zmianowej z jakością snu pielęgniarek, ale w Polsce brakuje danych z oddziałów ratunkowych z uwzględnieniem liczby kolejnych dyżurów nocnych; taka informacja może pomóc ocenić, czy obecne zasady planowania grafików wymagają dalszej analizy”.

6. Przykład praktyczny: telefoniczna obserwacja pacjentów po wypisie

Załóżmy, że zespół ratownictwa medycznego chce zbadać, czy telefoniczny kontakt z pacjentem w ciągu 72 godzin po wypisie z izby przyjęć zmniejsza liczbę ponownych zgłoszeń w ciągu 30 dni.

Etap pierwszy: rozpoznanie terminów

Zespół sprawdza publikacje dotyczące post-discharge telephone follow-up, transitional care, emergency department revisit, readmission oraz care transition. Okazuje się, że autorzy różnie definiują kontakt po wypisie: jako rozmowę pielęgniarską, automatyczne przypomnienie, teleporadę albo wieloelementowy program przejścia między poziomami opieki.

Etap drugi: porównanie projektów

W jednej grupie badania mają charakter randomizowany, w innej obserwacyjny. Część prac ocenia ponowną wizytę w ciągu 7 dni, a część w ciągu 30 dni. Niektóre obejmują wszystkich pacjentów, inne wyłącznie osoby starsze lub pacjentów z chorobami przewlekłymi. Bez tego rozpoznania zespół mógłby nieświadomie połączyć nieporównywalne definicje interwencji i wyników.

Etap trzeci: decyzja projektowa

Zespół ustala, że w jego badaniu interwencją będzie jedna ustrukturyzowana rozmowa pielęgniarska do 72 godzin po wypisie, a wynikiem głównym będzie ponowna wizyta w izbie przyjęć w ciągu 30 dni. Wstępne rozpoznanie ujawnia również potrzebę odnotowania wieku, rozpoznania przy wypisie, wcześniejszych wizyt, statusu mieszkaniowego i dostępu do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej.

Nie można jeszcze stwierdzić, że rozmowa „zmniejsza” liczbę wizyt. To będzie zależało od schematu badania, kontroli porównawczej, jakości pomiaru i analizy. Na etapie rozpoznania można jedynie uzasadnić pytanie, zdefiniować procedurę i wskazać potencjalne źródła błędu.

Najczęstsze błędy

• Wyszukiwanie wyłącznie jednego polskiego terminu. Prowadzi do pominięcia publikacji używających synonimów lub terminów anglojęzycznych.
• Traktowanie pierwszych kilku artykułów jako pełnego obrazu wiedzy. Początkowe publikacje są punktem orientacyjnym, a nie dowodem kompletności.
• Ocenianie artykułu po samym tytule lub abstrakcie. Najważniejsze informacje o populacji, pomiarze i ograniczeniach często znajdują się w pełnym tekście.
• Mylenie luki z brakiem wyszukiwania. Zanim stwierdzisz, że „nie ma badań”, sprawdź synonimy, bazy i bibliografie.
• Pomijanie badań o wynikach przeciwnych do oczekiwanych. Selektywne czytanie zwiększa ryzyko błędu potwierdzenia.
• Nieodnotowywanie daty wyszukiwania i zapytania. Bez tego nie da się odtworzyć sposobu dojścia do wniosków.
• Bezrefleksyjne kopiowanie definicji i narzędzi. Narzędzie użyte w wielu artykułach nie musi być trafne dla każdej populacji.
• Przedwczesne formułowanie wniosków przyczynowych. Badanie przekrojowe może wskazać współwystępowanie, lecz samo nie dowodzi, że jedna zmienna powoduje drugą.
• Używanie przeglądu systematycznego jako „dowodu”, bez oceny jego jakości. Trzeba sprawdzić zakres wyszukiwania, kryteria i aktualność przeglądu.

Co warto zapamiętać?

1. Wstępne rozpoznanie literatury służy przede wszystkim doprecyzowaniu pytania i projektu.
2. Najpierw ustal pojęcia, populację, kontekst i wynik, a dopiero potem buduj zapytanie.
3. Używaj synonimów, kilku źródeł informacji, bibliografii i wyszukiwania cytowań.
4. Dokumentuj daty, bazy, zapytania, filtry i decyzje selekcyjne.
5. Oceniaj nie tylko rezultaty, lecz także projekt badania, jakość pomiaru, trafność populacji i ograniczenia.
6. Luka badawcza musi być argumentem, a nie samym stwierdzeniem braku publikacji.
7. Jeżeli rozpoznanie ma stać się podstawą przeglądu systematycznego, procedurę trzeba rozszerzyć i raportować zgodnie z właściwymi wytycznymi.

Dobre rozpoznanie literatury nie odpowiada jeszcze na całe pytanie badawcze. Pomaga natomiast zadać je w sposób, który można rzetelnie zbadać.

\n

Źródła i dalsza lektura

\n

1. Arksey, H.; O’Malley, L. (2005). Scoping studies: towards a methodological framework. International Journal of Social Research Methodology, 8(1), 19–32. DOI: 10.1080/1364557032000119616.
2. Tricco, A. C.; Lillie, E.; Zarin, W.; O’Brien, K. K.; Colquhoun, H.; Levac, D.; Moher, D.; Peters, M. D. J.; Horsley, T.; Weeks, L.; Hempel, S.; Akl, E. A.; Chang, C.; McGowan, J.; Stewart, L.; Hartling, L.; Aldcroft, A.; Wilson, M. G.; Garritty, C.; Lewin, S.; Godfrey, C. M.; Macdonald, M. T.; Langlois, E. V.; Soares-Weiser, K.; Moriarty, T.; Clifford, T.; Tunçalp, Ö.; Straus, S. E. (2018). PRISMA Extension for Scoping Reviews (PRISMA-ScR): Checklist and Explanation. Annals of Internal Medicine, 169(7), 467–473. DOI: 10.7326/M18-0850.
3. Page, M. J.; McKenzie, J. E.; Bossuyt, P. M.; Boutron, I.; Hoffmann, T. C.; Mulrow, C. D.; Shamseer, L.; Tetzlaff, J. M.; Akl, E. A.; Brennan, S. E.; Chou, R.; Glanville, J.; Grimshaw, J. M.; Hróbjartsson, A.; Lalu, M. M.; Li, T.; Loder, E. W.; Mayo-Wilson, E.; McDonald, S.; McGuinness, L. A.; Stewart, L. A.; Thomas, J.; Tricco, A. C.; Welch, V. A.; Whiting, P.; Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. PLOS Medicine, 18(3), e1003583. DOI: 10.1371/journal.pmed.1003583.
4. Rethlefsen, M. L.; Kirtley, S.; Waffenschmidt, S.; Ayala, A. P.; Moher, D.; Page, M. J.; Koffel, J. B. (2021). PRISMA-S: an extension to the PRISMA Statement for Reporting Literature Searches in Systematic Reviews. Systematic Reviews, 10(1), 39. DOI: 10.1186/s13643-020-01542-z.

\n