133. Odwrócone itemy – po co się je stosuje i jak je rekodować?

W kwestionariuszach psychologicznych, medycznych i społecznych część twierdzeń bywa sformułowana w przeciwnym kierunku niż pozostałe. Respondent może na przykład oceniać większość zdań dotyczących jakości opieki zdrowotnej od „zdecydowanie się nie zgadzam” do „zdecydowanie się zgadzam”, ale jedno z twierdzeń brzmi: „Personel często ignoruje moje pytania”. Takie twierdzenie jest odwróconym itemem, ponieważ wysoka odpowiedź oznacza niższą, a nie wyższą jakość opieki. Aby wszystkie pozycje można było poprawnie połączyć w jeden wynik, wartości tego itemu trzeba odwrócić, czyli zrekodować.

Temat jest pozornie techniczny, lecz ma bezpośrednie znaczenie dla jakości pomiaru. Błędne rekodowanie może odwrócić sens wyniku, obniżyć korelacje między itemami, zniekształcić rzetelność skali i doprowadzić do błędnych wniosków klinicznych lub społecznych. W ramach publicznego szkolenia na statystyk.edu.pl warto traktować tę procedurę jako element kontroli jakości danych, a nie jako kosmetyczny etap obróbki bazy.

Czym jest odwrócony item?

Item to pojedyncza pozycja narzędzia pomiarowego: pytanie, twierdzenie albo zadanie, na które odpowiada badany. W skalach samoopisowych itemy są często oceniane za pomocą kategorii uporządkowanych, na przykład:

• 1 – zdecydowanie się nie zgadzam,
• 2 – raczej się nie zgadzam,
• 3 – ani się zgadzam, ani się nie zgadzam,
• 4 – raczej się zgadzam,
• 5 – zdecydowanie się zgadzam.

Jeżeli konstrukt jest mierzony w taki sposób, że wyższy wynik oznacza większe nasilenie cechy, item pozytywnie ukierunkowany powinien być zgodny z tą interpretacją. Przykładowo, w skali poczucia wsparcia społecznego wysokie poparcie dla zdania „Mam osoby, na których mogę polegać” wskazuje na większe wsparcie.

Item odwrócony jest sformułowany tak, że zgoda oznacza mniejsze nasilenie mierzonej cechy. Przykład: „W sytuacji kryzysu nie mam nikogo, do kogo mógłbym lub mogłabym zadzwonić”. Wysoka odpowiedź na tę pozycję nie może być bezpośrednio dodana do wysokich odpowiedzi dla itemów pozytywnych. Najpierw trzeba zmienić jej kod.

Odwrócenie dotyczy przede wszystkim kierunku interpretacji, a nie samego faktu, że item zawiera słowo „nie”. Nie każde zdanie z przeczeniem jest dobrym itemem odwróconym. Konstrukcje negacyjne mogą być trudniejsze do zrozumienia, szczególnie dla osób starszych, dzieci, osób z ograniczoną sprawnością poznawczą lub respondentów odpowiadających w języku obcym. Badania wskazują, że itemy o odwrotnym brzmieniu mogą tworzyć dodatkowy efekt metody, niezależny od właściwego konstruktu (Weijters, Baumgartner, & Schillewaert, 2013; Zhang & Savalei, 2016).

Po co w ogóle stosuje się odwrócone itemy?

Ograniczanie bezrefleksyjnego przytakiwania

Jednym z klasycznych powodów jest próba ograniczenia tendencji do przytakiwania, nazywanej także acquiescence bias. Niektórzy respondenci częściej wybierają odpowiedzi afirmatywne, takie jak „zgadzam się”, niezależnie od treści twierdzenia. Jeżeli wszystkie itemy są sformułowane w ten sam sposób, osoba może uzyskiwać zawyżone wyniki nie dlatego, że rzeczywiście ma wysoki poziom cechy, lecz dlatego, że mechanicznie akceptuje kolejne zdania.

Wprowadzenie kilku itemów o przeciwnym kierunku może ujawnić taki schemat. Osoba, która bez czytania zaznacza wysokie kategorie, uzyska wysokie wartości zarówno dla zdań pozytywnych, jak i negatywnych. Po rekodowaniu itemów odwróconych jej odpowiedzi mogą stać się niespójne z pozostałymi pozycjami.

Wymuszanie uważniejszego czytania

Odwrócone itemy bywają stosowane po to, aby respondent nie odpowiadał całkowicie automatycznie. Jest to jednak cel ograniczony. Sama zmiana kierunku sformułowania nie gwarantuje poprawy jakości danych. Jeżeli item jest wielokrotnie złożony, zawiera podwójne przeczenie albo posługuje się trudnym słownictwem, może zwiększyć liczbę błędów zamiast poprawić uwagę.

Sprawdzanie spójności odpowiedzi

Odpowiedzi na itemy pozytywne i odwrócone można porównywać podczas kontroli jakości. Nie oznacza to jednak, że odwrócony item jest formalnym testem uwagi. Niska zgodność może wynikać z wielu przyczyn: niezrozumiałego języka, odmiennego kontekstu czasowego, wielowymiarowości konstruktu, zmęczenia albo rzeczywistej niejednoznaczności doświadczeń respondenta.

Współczesna literatura nie daje podstaw do bezwarunkowego twierdzenia, że mieszanie kierunków itemów zawsze poprawia pomiar. Van Sonderen, Sanderman i Coyne (2013) pokazali, że odwrócone formułowanie pozycji nie musi skutecznie ograniczać różnych rodzajów błędów odpowiedzi, a może pogarszać właściwości psychometryczne narzędzia. Dlatego obecnie ważniejsze od mechanicznego „dodania kilku negatywnych pytań” jest jasne uzasadnienie konstrukcji skali i pilotażowe sprawdzenie jej działania.

Odwrócony item a odwrócony kod

Trzeba rozróżnić dwie kwestie:

• odwrócone sformułowanie występuje w treści itemu;
• odwrócony kod jest techniczną transformacją wartości zapisanej w bazie.

Respondent widzi treść itemu, a badacz pracuje z jego kodem. Na przykład dla skali od 1 do 5:

Odpowiedź respondenta	Kod przed rekodowaniem	Kod po rekodowaniu
Zdecydowanie się nie zgadzam	1	5
Raczej się nie zgadzam	2	4
Ani się zgadzam, ani się nie zgadzam	3	3
Raczej się zgadzam	4	2
Zdecydowanie się zgadzam	5	1

Po transformacji wysoki kod zawsze oznacza ten sam kierunek konstruktu. Dzięki temu można obliczyć sumę lub średnią itemów, o ile takie agregowanie jest uzasadnione teoretycznie i psychometrycznie.

Wzór na rekodowanie

Dla skali o stałym zakresie wartości standardowy wzór ma postać:

Xi,rev = L + U − Xi

Znaczenie oznaczeń:

• X_i – pierwotna wartość odpowiedzi osoby badanej w itemie i;
• X_i,rev – wartość po odwróceniu kodu;
• L – najmniejsza możliwa wartość skali;
• U – największa możliwa wartość skali.

Dla skali od 1 do 5 otrzymujemy:

Xi,rev = 1 + 5 − Xi = 6 − Xi

Jeśli respondent zaznaczył 4, wartość po rekodowaniu wynosi 2. Jeśli zaznaczył 1, nowa wartość wynosi 5. Środkowa kategoria 3 pozostaje bez zmian, ponieważ jest symetryczna względem środka skali.

Dla skali od 0 do 10 wzór przyjmuje postać:

Xi,rev = 0 + 10 − Xi = 10 − Xi

Odpowiedź 8 zostaje zamieniona na 2, a odpowiedź 0 na 10. Nie wolno automatycznie stosować reguły „6 minus wartość” do każdej skali. Stała zależy od rzeczywistych granic kodowania.

Jak rekodować item krok po kroku?

1. Ustal kierunek konstruktu. Zapisz, co ma oznaczać wysoki wynik całej skali, na przykład większy poziom lęku, większą satysfakcję albo lepszą jakość życia.
2. Przeczytaj pełną treść itemu. Nie opieraj się wyłącznie na nazwie zmiennej, skrócie lub symbolu „R” w arkuszu.
3. Sprawdź instrukcję narzędzia. Autorzy kwestionariusza mogą wskazywać itemy odwrócone, sposób postępowania z brakami danych i reguły obliczania wyniku.
4. Zweryfikuj zakres kodów. Ustal, czy skala jest zakodowana od 1 do 5, od 0 do 4, od 1 do 7 czy inaczej.
5. Utwórz nową zmienną. W analizie głównej bezpieczniej zachować kod pierwotny i utworzyć zmienną po rekodowaniu, np. opieka_item03_rev.
6. Sprawdź tabelę mapowania. Porównaj każdą starą wartość z nową wartością.
7. Zweryfikuj wynik na kilku przypadkach. Wybierz osoby z niską, środkową i wysoką odpowiedzią.
8. Dopiero potem oblicz wynik skali. Nie dodawaj pierwotnego kodu itemu odwróconego do itemów o przeciwnym kierunku.

W programie IBM SPSS możesz użyć funkcji (skala od 1 do 5):

DATASET ACTIVATE ZbiórDanych
RECODE q2_01p (1=5) (2=4) (3=3) (4=2) (5=1) INTO p2re.
EXECUTE.

Przykład 1: skala satysfakcji pacjenta z opieki

Załóżmy, że badacz mierzy satysfakcję pacjentów z kontaktu z pielęgniarką. Wszystkie itemy mają zakres od 1 do 5, a wyższy wynik ma oznaczać większą satysfakcję.

• Item 1: „Pielęgniarka wyjaśniała mi kolejne etapy postępowania”.
• Item 2: „Czułem lub czułam, że moje pytania są traktowane poważnie”.
• Item 3: „Pielęgniarka często ignorowała moje potrzeby”.

Item 3 ma przeciwny kierunek. Pacjent, który zaznaczył 5, sygnalizuje dużą częstość ignorowania potrzeb, a więc niską satysfakcję. Po rekodowaniu wartość wynosi 1. Pacjent z odpowiedzią 1 otrzymuje po rekodowaniu 5.

Jeśli odpowiedzi pacjenta wynoszą odpowiednio 4, 5 i 5, wynik bez rekodowania wyniósłby 14. Taka suma byłaby myląca, ponieważ wysoka odpowiedź w itemie 3 działa w przeciwną stronę. Po rekodowaniu otrzymujemy 4, 5 i 1, a suma wynosi 10. Jeżeli skala rzeczywiście jest jednowymiarowa, wynik 10 można interpretować zgodnie z ustalonym kierunkiem, z zastrzeżeniem zasad opisanych w podręczniku narzędzia.

W badaniu medycznym należy dodatkowo uważać na kontekst. Pacjent może różnicować „ignorowanie potrzeb” i „brak możliwości spełnienia prośby” z powodu ograniczeń organizacyjnych. Jeżeli item miesza te znaczenia, problem nie zostanie rozwiązany samym rekodowaniem.

Przykład 2: narzędzie do pomiaru stresu wśród ratowników

Ratownicy medyczni odpowiadają na siedmiostopniowej skali od 1 – „zdecydowanie nie” do 7 – „zdecydowanie tak”. Konstruktem jest nasilenie stresu zawodowego.

• „Po zakończeniu dyżuru trudno mi się odprężyć”.
• „Podczas dyżuru mam poczucie, że potrafię skutecznie reagować”.
• „Nawet w trudnych sytuacjach zachowuję spokój”.

Pierwszy item jest pozytywnie ukierunkowany względem stresu: wyższa zgoda oznacza więcej stresu. Dwa pozostałe są odwrócone, ponieważ zgoda oznacza lepsze funkcjonowanie i potencjalnie niższy stres. Dla skali 1–7 stosujemy wzór 8 − X. Odpowiedź 6 w itemie „zachowuję spokój” zostaje zmieniona na 2.

W tym przykładzie nie należy zakładać, że każda niespójność oznacza nieuwagę. Ratownik może doświadczać wysokiego napięcia po dyżurze, a jednocześnie dobrze funkcjonować podczas interwencji. Taka odpowiedź może odzwierciedlać różne aspekty stresu, a nie błąd pomiaru. Rekodowanie porządkuje kierunek kodów, lecz nie rozstrzyga, czy wszystkie itemy mierzą jeden konstrukt.

Rekodowanie w praktyce analitycznej

W arkuszu kalkulacyjnym można utworzyć nową kolumnę i zastosować formułę odpowiadającą zakresowi skali, na przykład =6-A2 dla skali od 1 do 5. W programach statystycznych warto zapisać operację w składni umożliwiającej odtworzenie analizy, zamiast zmieniać dane ręcznie. Przykładowy zapis w pseudokodzie może wyglądać następująco:

item03_rev = 6 - item03

Jeżeli występują kody braków danych, należy upewnić się, że nie zostaną potraktowane jak zwykłe wartości. Kod 99 oznaczający brak odpowiedzi nie powinien zostać przekształcony do wartości ujemnej ani do rzekomo prawidłowej kategorii. Najpierw trzeba zdefiniować go jako brak danych, a dopiero potem wykonać rekodowanie.

Warto również rozróżnić rekodowanie itemu od standaryzacji. Rekodowanie zmienia kierunek kategorii w obrębie tej samej skali. Standaryzacja, na przykład obliczenie wyniku z, zmienia sposób wyrażenia wartości względem średniej i odchylenia standardowego. Są to odrębne operacje i nie należy ich utożsamiać.

Wpływ odwróconych itemów na rzetelność i strukturę skali

Po poprawnym rekodowaniu można sprawdzić korelacje item–wynik, korelacje między itemami, rzetelność oraz strukturę czynnikową. Jeśli item odwrócony ma ujemną korelację z pozostałymi pozycjami, pierwszym podejrzeniem powinien być błąd kodowania albo błędne rozpoznanie kierunku. Nie wolno jednak automatycznie usuwać takiego itemu tylko dlatego, że obniża współczynnik alfa.

Odwrócone sformułowania mogą wiązać się z dodatkowym czynnikiem metody. W analizie czynnikowej itemy pozytywnie i negatywnie sformułowane mogą grupować się częściowo według formy językowej, a nie wyłącznie według treści konstruktu (Weijters et al., 2013; Zhang & Savalei, 2016). W praktyce oznacza to, że wysoka spójność wewnętrzna nie jest dowodem pełnej jednorodności, a niska spójność nie musi wynikać wyłącznie z „trudnego” itemu.

Wnioski powinny uwzględniać przeznaczenie skali, populację i sposób administracji. Standardy pomiaru podkreślają, że jakość interpretacji wyniku zależy od dowodów trafności dla konkretnego zastosowania, a nie tylko od technicznego parametru obliczonego w jednym badaniu (AERA, APA, & NCME, 2014).

Najczęstsze błędy

• Brak rekodowania. Badacz dodaje item odwrócony w pierwotnej postaci do itemów pozytywnych.
• Podwójne rekodowanie. Item zostaje odwrócony podczas przygotowania danych, a następnie ponownie w programie analitycznym.
• Zastosowanie niewłaściwej stałej. Dla skali 1–7 używa się formuły właściwej dla skali 1–5.
• Rekodowanie kodów braków danych. Wartość 99 lub 999 zostaje potraktowana jak odpowiedź respondenta.
• Odwracanie całej zmiennej bez sprawdzenia treści. Symbol „R” w nazwie może być nieaktualny albo dotyczyć innej wersji narzędzia.
• Uznawanie każdego przeczenia za dobry item odwrócony. Zdanie może być gramatycznie negatywne, lecz nie musi mierzyć dokładnego przeciwieństwa konstruktu.
• Usuwanie itemu wyłącznie na podstawie alfa Cronbacha. Decyzja powinna uwzględniać teorię, treść, trafność i strukturę narzędzia.
• Traktowanie odwróconego itemu jako testu uwagi. Niespójność może mieć także przyczyny poznawcze, językowe lub merytoryczne.
• Brak dokumentacji. Nieopisane rekodowanie utrudnia audyt, replikację i odtworzenie analizy.
• Zmiana odpowiedzi źródłowych. Nadpisanie oryginalnych danych pozbawia badacza możliwości sprawdzenia błędu.

Przykład praktyczny: kontrola rekodowania przed analizą

Wyobraźmy sobie bazę 200 pacjentów i cztery itemy dotyczące poczucia bezpieczeństwa podczas hospitalizacji. Itemy 1, 2 i 4 są pozytywne, a item 3 brzmi: „Podczas pobytu często obawiałem lub obawiałam się, że nie otrzymam pomocy na czas”. Skala ma zakres 1–5.

Badacz tworzy zmienną bezpieczenstwo_3_rev według wzoru 6 − bezpieczenstwo_3. Następnie wykonuje trzy kontrole:

1. sprawdza, czy w tabeli częstości występują wyłącznie wartości 1–5 oraz prawidłowo oznaczone braki;
2. ręcznie porównuje co najmniej pięć rekordów przed i po transformacji;
3. oblicza korelacje itemu po rekodowaniu z pozostałymi itemami.

Jeżeli korelacja pozostaje ujemna, badacz nie powinien od razu poprawiać formuły. Najpierw musi sprawdzić, czy item rzeczywiście reprezentuje ten sam konstrukt, czy skala nie ma więcej niż jednego wymiaru oraz czy instrukcja narzędzia nie przewiduje innego sposobu punktacji. W raporcie należy opisać, który item zrekodowano, jaki był zakres skali i jaką regułę zastosowano.

Co warto zapamiętać?

• Odwrócony item ma kierunek przeciwny do kierunku wyniku całej skali.
• Rekodowanie służy ujednoliceniu interpretacji wysokich i niskich wartości.
• Dla skali o granicach L i U stosuje się wzór Xrev = L + U − X.
• Na skali 1–5 wartości zamieniają się według reguły 1↔5, 2↔4, 3↔3.
• Najpierw trzeba sprawdzić treść itemu i instrukcję narzędzia, a dopiero potem wykonać transformację.
• Nie wolno rekodować kodów braków danych ani nadpisywać bezpowrotnie wartości źródłowych.
• Odwrócone itemy mogą ograniczać przytakiwanie, ale mogą też zwiększać trudność rozumienia i tworzyć efekt metody.
• Poprawne rekodowanie nie dowodzi jeszcze jednowymiarowości, rzetelności ani trafności skali.
• W analizie należy rozróżniać techniczną poprawność kodowania od jakości samego narzędzia.

Najbezpieczniejsza zasada brzmi: najpierw ustal znaczenie wysokiego wyniku, następnie zidentyfikuj kierunek każdego itemu, zrekoduj tylko pozycje wymagające odwrócenia i udokumentuj każdą operację. Dzięki temu odwrócony item przestaje być źródłem przypadkowych błędów, a staje się świadomie zarządzanym elementem procesu pomiarowego.

Źródła i dalsza lektura

1. Schriesheim, Chester A.; Eisenbach, Regina J.; Hill, Kenneth D. (1991). The Effect of Negation and Polar Opposite Item Reversals on Questionnaire Reliability and Validity: An Experimental Investigation. Educational and Psychological Measurement, 51(1), 67–78. DOI: 10.1177/0013164491511005.
2. Weijters, Bert; Baumgartner, Hans; Schillewaert, Niels (2013). Reversed Item Bias: An Integrative Model. Psychological Methods, 18(3), 320–334. DOI: 10.1037/a0032121.
3. van Sonderen, Eric; Sanderman, Robbert; Coyne, James C. (2013). Ineffectiveness of Reverse Wording of Questionnaire Items: Let’s Learn from Cows in the Rain. PLOS ONE, 8(7), e68967. DOI: 10.1371/journal.pone.0068967.
4. Zhang, Xijuan; Savalei, Victoria (2016). Improving the Factor Structure of Psychological Scales: The Expanded Format. Educational and Psychological Measurement, 76(3), 436–457. DOI: 10.1177/0013164415596421.
5. Bors, David A.; Vigneau, François; Lalande, Sylvie; etc. (2016). Examining the Effect of Reverse Worded Items on the Factor Structure of the Need for Cognition Scale. PLOS ONE, 11(6), e0157795. DOI: 10.1371/journal.pone.0157795.
6. American Educational Research Association; American Psychological Association; National Council on Measurement in Education (2014). Standards for Educational and Psychological Testing. American Educational Research Association. Informacja wydawcy / źródło.

Jeżeli potrzebujesz indywidualnego wsparcia w doborze metod, przygotowaniu bazy lub opracowaniu wyników badań, sprawdź analiza statystyczna.