044. Jak odróżnić cel poznawczy od celu praktycznego?
W poprzedniej lekcji omawialiśmy relację między celem głównym a celami szczegółowymi. Kolejny krok polega na rozpoznaniu, czemu ma służyć badanie: czy przede wszystkim poszerzeniu wiedzy, czy rozwiązaniu określonego problemu praktycznego. W rzeczywistych projektach oba wymiary często występują jednocześnie, ale nie są tym samym. Ich rozdzielenie pomaga właściwie sformułować problem badawczy, dobrać schemat badania, określić zmienne i zaplanować sposób interpretacji wyników.
Dwa porządki celów badania
Cel poznawczy odnosi się do tego, czego chcemy dowiedzieć się o badanym zjawisku. Dotyczy opisu, wyjaśnienia, porównania, przewidywania lub oceny zależności między zmiennymi. Jego rezultatem ma być wiedza, która uzupełnia istniejący stan poznania, sprawdza określone przypuszczenie albo porządkuje sprzeczne wyniki wcześniejszych badań.
Cel praktyczny odnosi się do tego, w jaki sposób wyniki mogą zostać wykorzystane poza samym procesem poznawczym. Może dotyczyć udoskonalenia procedury, wsparcia decyzji klinicznej, zaplanowania programu profilaktycznego, poprawy organizacji pracy, przygotowania narzędzia diagnostycznego lub oceny użyteczności określonego rozwiązania.
Najkrócej można ująć tę różnicę następująco:
| Rodzaj celu | Podstawowe pytanie | Typowy rezultat |
|---|---|---|
| Cel poznawczy | Co chcemy ustalić lub lepiej zrozumieć? | Wiedza o zjawisku, zależności, różnicy albo mechanizmie |
| Cel praktyczny | Do czego można wykorzystać uzyskane wyniki? | Rekomendacja, procedura, interwencja, narzędzie lub decyzja |
Rozróżnienie to nie oznacza, że cel praktyczny jest mniej naukowy. Przeciwnie, badania stosowane mogą mieć wysoką wartość naukową, jeżeli ich pytania są jasno określone, pomiar jest rzetelny, a wnioski odpowiadają zastosowanemu schematowi badania. Nie należy jednak przedstawiać praktycznego zastosowania jako faktu wynikającego automatycznie z każdego istotnego statystycznie rezultatu.
Cel poznawczy: wytworzenie i uporządkowanie wiedzy
Cel poznawczy może mieć kilka postaci. W badaniu opisowym będzie polegał na określeniu częstości, rozkładu lub charakterystyki badanego zjawiska. W badaniu analitycznym może dotyczyć oceny związku między ekspozycją a wynikiem, porównania grup albo oszacowania wartości diagnostycznej testu. W badaniu eksperymentalnym może obejmować ocenę różnicy między warunkami lub grupami poddanymi odmiennym działaniom.
Przykładowe czasowniki użyteczne w formułowaniu celu poznawczego to:
- określić częstość występowania;
- opisać poziom lub zróżnicowanie;
- porównać grupy pod względem określonej cechy;
- ocenić związek między zmiennymi;
- oszacować wartość predykcyjną lub diagnostyczną;
- sprawdzić, czy występuje różnica;
- zidentyfikować czynniki związane z określonym wynikiem;
- ocenić, czy obserwowane dane są zgodne z określonym modelem lub hipotezą.
Warto zwrócić uwagę, że czasownik „ocenić” sam w sobie nie przesądza o rodzaju celu. „Ocenić częstość depresji wśród studentów” jest celem poznawczym. „Ocenić skuteczność programu przesiewowego” również jest celem poznawczym, choć jego wyniki mogą mieć później zastosowanie praktyczne. Cel praktyczny pojawia się dopiero wtedy, gdy zostanie wskazane planowane wykorzystanie wyników.
Cel praktyczny: wykorzystanie wyników w działaniu
Cel praktyczny nie powinien być rozumiany jako obietnica, że badanie na pewno rozwiąże problem. Jest raczej opisem zamierzonego zastosowania rezultatów. Odpowiedzialne sformułowanie celu praktycznego pokazuje, kto może wykorzystać wyniki, w jakim obszarze i do jakiego rodzaju decyzji.
Przykładowe czasowniki charakterystyczne dla celu praktycznego to:
- opracować rekomendacje dla personelu;
- zaprojektować lub udoskonalić procedurę;
- określić przesłanki wdrożenia programu;
- wesprzeć planowanie działań profilaktycznych;
- przygotować narzędzie wspomagające decyzję;
- zidentyfikować obszary wymagające interwencji;
- ocenić przydatność rozwiązania w określonych warunkach;
- przekazać podstawę do dalszych decyzji organizacyjnych lub klinicznych.
W badaniu naukowym cel praktyczny powinien być podporządkowany temu, co rzeczywiście można ustalić. Jeżeli projekt jest przekrojowy, można na jego podstawie rozpoznać skalę zjawiska lub współwystępowanie cech, ale zwykle nie można wiarygodnie stwierdzić, że określona interwencja spowoduje zmianę wyniku. Dlatego cel praktyczny nie może być sformułowany mocniej niż pozwala na to projekt badania.
Najważniejsza różnica: pytanie o wiedzę i pytanie o zastosowanie
Pomocne jest rozdzielenie dwóch pytań:
- Jakie nowe lub uporządkowane ustalenie ma przynieść badanie? To pytanie prowadzi do celu poznawczego.
- Kto i w jaki sposób może wykorzystać to ustalenie? To pytanie prowadzi do celu praktycznego.
Przykład: badacz analizuje wpływ pracy zmianowej na jakość snu pielęgniarek. Cel poznawczy może brzmieć: „ocenić związek między liczbą nocnych dyżurów a jakością snu pielęgniarek zatrudnionych w szpitalu”. Cel praktyczny może brzmieć: „dostarczyć kierownictwu szpitala danych pomocnych w projektowaniu grafików ograniczających nadmierne obciążenie pracą nocną”. Pierwszy cel opisuje przedmiot poznania, drugi – możliwe zastosowanie wyników.
Nie należy natomiast pisać: „zbadać wpływ pracy zmianowej na jakość snu i poprawić zdrowie pielęgniarek”. Pierwsza część jest celem poznawczym, lecz druga stanowi obietnicę skutku praktycznego, którego samo badanie obserwacyjne nie może zagwarantować.
Relacja między celem poznawczym a praktycznym
Cele te mogą tworzyć logiczny łańcuch:
| Element | Przykład |
|---|---|
| Problem praktyczny | W oddziale często występują opóźnienia w rozpoznaniu pogorszenia stanu pacjenta. |
| Pytanie badawcze | Czy określony zestaw objawów wiąże się z koniecznością eskalacji opieki? |
| Cel poznawczy | Ocenić związek między objawami a późniejszą eskalacją opieki. |
| Cel praktyczny | Ocenić, czy wyniki mogą wesprzeć opracowanie kryteriów wcześniejszego powiadamiania zespołu. |
Najpierw trzeba więc ustalić, jaki problem poznawczy ma zostać rozwiązany. Dopiero potem można racjonalnie opisać zastosowanie wyników. Odwrócenie tej kolejności prowadzi do badań, w których obiecuje się wdrożenie, mimo że nie wiadomo jeszcze, jaki dokładnie efekt zostanie zmierzony.
W literaturze metodologicznej podkreśla się, że pytanie badawcze, cel i sposób pomiaru powinny pozostawać w zgodności. Dobre pytanie pomaga określić populację, ekspozycję lub interwencję, porównanie, wynik i czas obserwacji. W badaniach klinicznych przydatne mogą być schematy PICO lub PICOT, ale są one narzędziem porządkowania pytania, a nie zastępstwem pełnego opisu projektu (Haynes, 2006; Aslam i Emmanuel, 2010).
Przykład 1: psychologia i pielęgniarstwo
Badaczka interesuje się wypaleniem zawodowym studentów pielęgniarstwa podczas praktyk klinicznych.
Możliwe cele
- Poznawczy: porównać poziom wyczerpania emocjonalnego u studentów odbywających praktyki w różnych typach oddziałów.
- Poznawczy: ocenić, czy wsparcie ze strony opiekuna praktyk jest związane z niższym poziomem wyczerpania emocjonalnego.
- Praktyczny: sformułować propozycje organizacji wsparcia dla studentów na podstawie rozpoznanych obszarów trudności.
Jeżeli badanie jest przekrojowe, nie należy pisać, że wsparcie opiekuna „zmniejsza wypalenie”. Można mówić o związku, współwystępowaniu albo różnicach między grupami, o ile sposób analizy i projekt to uzasadniają. Wniosek praktyczny powinien mieć charakter propozycji lub przesłanki do dalszego działania, a nie kategorycznego nakazu.
Jak formułować oba rodzaje celów?
Praktyczny sposób pracy składa się z kilku etapów.
- Opisz problem wyjściowy. Zapisz, co jest niejasne, niespójne lub ważne dla praktyki.
- Sformułuj pytanie badawcze. Określ populację, zjawisko, porównanie i wynik, który ma być oceniany.
- Wybierz cel poznawczy. Użyj czasownika opisującego konkretną operację poznawczą: określić, porównać, ocenić, oszacować lub zidentyfikować.
- Sprawdź mierzalność. Ustal, jaką zmienną lub wskaźnik wykorzystasz oraz w jakim czasie dokonasz pomiaru.
- Sformułuj cel praktyczny. Wskaż odbiorcę wyników i możliwy obszar zastosowania.
- Ogranicz siłę twierdzenia. Nie obiecuj poprawy wyników zdrowotnych, jeżeli projekt nie obejmuje oceny interwencji.
W badaniu może występować jeden nadrzędny cel poznawczy i kilka celów szczegółowych. W opracowaniach dotyczących badań klinicznych zaleca się zwykle wyraźne wskazanie jednego głównego celu lub pytania, ponieważ nadmierna liczba równorzędnych celów utrudnia interpretację wyników i zwiększa ryzyko przypadkowych ustaleń (Dhir i Gupta, 2021; Bell, Hamilton, Sailer i Voss, 2021).
Cel praktyczny a wdrożenie
Cel praktyczny nie jest równoznaczny z wdrożeniem. Wdrożenie wymaga dodatkowych informacji: wykonalności, kosztów, akceptowalności, bezpieczeństwa, zasobów, uwarunkowań prawnych i organizacyjnych. Badanie może dostarczyć przesłanek do wdrożenia, ale decyzja wdrożeniowa często wymaga kolejnych analiz.
Przykładowo badanie może wykazać, że pacjenci korzystają z teleporad i oceniają je pozytywnie. Jest to ważna informacja poznawcza i może wspierać decyzję o dalszym rozwijaniu tej formy świadczeń. Nie dowodzi jednak samodzielnie, że teleporady są równoważne wizytom osobistym dla każdej grupy pacjentów ani że ich powszechne wdrożenie będzie bezpieczne.
Jak cele wpływają na analizę statystyczną?
Cel poznawczy powinien prowadzić do określenia wyniku głównego, zmiennych objaśniających i planu analizy. Jeżeli celem jest porównanie dwóch grup, trzeba określić, jaka różnica będzie oceniana i za pomocą jakiej miary. Jeżeli celem jest ocena związku, należy doprecyzować, czy chodzi o korelację, iloraz szans, ryzyko względne, różnicę średnich czy inną miarę.
Cel praktyczny może natomiast wskazywać, jakie wartości efektu mają znaczenie dla decyzji. Samo uzyskanie wartości p mniejszej od przyjętego poziomu alfa nie rozstrzyga, czy wynik jest ważny praktycznie. Należy osobno ocenić wielkość efektu, przedział ufności, niepewność pomiaru i konsekwencje dla pacjentów, personelu lub organizacji. Wartość p nie jest prawdopodobieństwem prawdziwości hipotezy zerowej.
W przypadku badań obserwacyjnych sposób formułowania i raportowania celu powinien być zgodny z charakterem projektu. Wytyczne STROBE zalecają jasne przedstawienie celów badania, a także rozróżnienie tego, co zaplanowano, co wykonano i co wynika z danych (von Elm i in., 2007). Wytyczna raportowania nie zastępuje projektu badania, ale pomaga sprawdzić, czy cel, metody i wyniki są ze sobą zgodne.
Najczęstsze błędy
- Mieszanie celu z uzasadnieniem. Zdanie „problem jest ważny społecznie” uzasadnia badanie, ale nie określa jego celu.
- Mieszanie celu z metodą. „Przeprowadzić ankietę wśród 300 osób” opisuje sposób realizacji, a nie to, czego badacz chce się dowiedzieć.
- Obiecywanie skutku. „Poprawić stan zdrowia pacjentów” jest zbyt mocne, jeśli badanie nie obejmuje kontrolowanej interwencji.
- Używanie nieostrych czasowników. Czasowniki „przeanalizować problem” lub „zająć się zagadnieniem” nie wskazują, jaki rezultat poznawczy ma powstać.
- Brak odbiorcy celu praktycznego. Jeżeli nie wiadomo, kto miałby zastosować wyniki, praktyczny charakter celu jest tylko deklaracją.
- Traktowanie istotności statystycznej jako użyteczności. Mała wartość p nie oznacza automatycznie ważnej zmiany klinicznej lub organizacyjnej.
- Wnioskowanie przyczynowe z projektu nieprzyczynowego. W badaniu przekrojowym lub retrospektywnym nie można bez dodatkowych przesłanek używać języka sugerującego, że jedna zmienna wywołuje drugą.
- Zbyt wiele celów głównych. Lista kilkunastu równorzędnych celów często świadczy o braku priorytetyzacji i utrudnia interpretację.
- Rozbieżność między celem a analizą. Jeżeli celem jest ocena różnicy między grupami, analiza powinna rzeczywiście tę różnicę szacować, a nie ograniczać się do opisu jednej grupy.
Przykład praktyczny: projekt dotyczący triage’u w ratownictwie
Zespół ratownictwa medycznego zauważa, że u części pacjentów z dusznością decyzja o pilności transportu jest podejmowana na podstawie niejednolitych przesłanek.
Wersja niepoprawna
„Celem badania jest poprawa jakości triage’u i zmniejszenie liczby błędnych decyzji transportowych.”
To zdanie łączy oczekiwany efekt praktyczny z założeniem, że badanie samo doprowadzi do poprawy. Nie wiadomo, jaki dokładnie problem poznawczy zostanie zbadany, w jakiej populacji i jakie dane będą analizowane.
Wersja poprawiona
- Cel poznawczy: ocenić, czy wartości częstości oddechów, saturacji i zgłaszanego nasilenia duszności są związane z koniecznością hospitalizacji u dorosłych pacjentów ocenianych przez zespoły ratownictwa medycznego.
- Cel praktyczny: określić, czy uzyskane wyniki uzasadniają przygotowanie propozycji ujednolicenia kryteriów wstępnej oceny pilności transportu.
W tej wersji cel poznawczy można powiązać z konkretnymi zmiennymi i wynikiem. Cel praktyczny jest ostrożny: nie zakłada, że kryteria okażą się trafne ani że ich wdrożenie poprawi bezpieczeństwo. Wskazuje jedynie, że wyniki mogą być podstawą do przygotowania propozycji i ewentualnego kolejnego badania walidacyjnego.
Co warto zapamiętać?
- Cel poznawczy odpowiada na pytanie, czego chcemy dowiedzieć się o zjawisku.
- Cel praktyczny odpowiada na pytanie, do czego można wykorzystać wyniki.
- Cel praktyczny nie zastępuje celu poznawczego i nie powinien być obietnicą niezweryfikowanego skutku.
- Siła sformułowania celu musi odpowiadać schematowi badania i jakości pomiaru.
- Cel powinien być zgodny z pytaniem badawczym, populacją, zmiennymi, wynikiem głównym i analizą statystyczną.
- Istotność statystyczna nie jest tym samym co wielkość efektu ani znaczenie praktyczne.
- Najlepsze projekty pokazują ciąg: problem praktyczny → pytanie badawcze → cel poznawczy → możliwe zastosowanie wyników.
Przy opracowywaniu własnego projektu w ramach publicznego szkolenia na statystyk.edu.pl warto po napisaniu celu zadać sobie dwa kontrolne pytania: „Jaką konkretną wiedzę uzyskam?” oraz „Kto i na jakiej podstawie może wykorzystać ten wynik?”. Jeżeli odpowiedzi są jasne i nie wykraczają poza możliwości projektu, rozróżnienie celu poznawczego i praktycznego zostało wykonane prawidłowo.
Źródła i dalsza lektura
- Haynes, R. B. (2006). Forming research questions. Journal of Clinical Epidemiology, 59(9), 881–886. DOI: 10.1016/j.jclinepi.2006.06.006.
- Farrugia, P., Petrisor, B. A., Farrokhyar, F., & Bhandari, M. (2010). Practical tips for surgical research: Research questions, hypotheses and objectives. Canadian Journal of Surgery, 53(4), 278–281. Pełny opis źródła.
- Aslam, S., & Emmanuel, P. (2010). Formulating a researchable question: A critical step for facilitating good clinical research. Indian Journal of Sexually Transmitted Diseases and AIDS, 31(1), 47–50. DOI: 10.4103/0253-7184.69003.
- Dhir, S. K., & Gupta, P. (2021). Formulation of Research Question and Composing Study Outcomes and Objectives. Indian Pediatrics, 58(6), 584–588. Pełny opis źródła.
- Bell, J., Hamilton, A., Sailer, O., & Voss, F. (2021). The detailed clinical objectives approach to designing clinical trials and choosing estimands. Pharmaceutical Statistics, 21(1), 49–62. DOI: 10.1002/pst.2129.
- von Elm, E., Altman, D. G., Egger, M., Pocock, S. J., Gøtzsche, P. C., & Vandenbroucke, J. P.; STROBE Initiative. (2007). The Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE) Statement: Guidelines for Reporting Observational Studies. PLoS Medicine, 4(10), e296. DOI: 10.1371/journal.pmed.0040296.
- Vandenbroucke, J. P., von Elm, E., Altman, D. G., Gøtzsche, P. C., Mulrow, C. D., Pocock, S. J., Poole, C., Schlesselman, J. J., & Egger, M. (2007). Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE): Explanation and Elaboration. PLoS Medicine, 4(10), e297. DOI: 10.1371/journal.pmed.0040297.