167. Dobór celowy – kiedy ma uzasadnienie?

Dobór celowy polega na świadomym wyszukiwaniu i włączaniu do badania osób, przypadków, dokumentów lub grup, które ze względu na określone cechy są szczególnie użyteczne dla odpowiedzi na pytanie badawcze. Nie jest to losowanie, a więc jego podstawowym celem nie musi być uzyskanie próby statystycznie reprezentatywnej dla całej populacji. Jego wartość zależy przede wszystkim od trafności kryteriów wyboru, przejrzystości procedury i zgodności między pytaniem badawczym a sposobem rekrutacji.

W tej lekcji, będącej częścią publicznego szkolenia metodologii badań i statystyki na statystyk.edu.pl, wyjaśnimy, czym różni się dobór celowy od doboru dogodnego, kiedy może być dobrym rozwiązaniem oraz dlaczego nie powinien być przedstawiany jako zamiennik losowania w badaniach, których celem jest estymacja parametrów populacji.

Na czym polega dobór celowy?

W doborze losowym każda jednostka populacji ma znane, zwykle dodatnie prawdopodobieństwo znalezienia się w próbie. Pozwala to, przy spełnieniu odpowiednich założeń, oceniać błąd losowania i ostrożnie uogólniać wyniki na populację. W doborze celowym badacz ustala natomiast, jakie właściwości mają mieć uczestnicy lub przypadki, a następnie poszukuje jednostek spełniających te warunki.

Przykładowe kryteria mogą obejmować:

• rozpoznanie określonej choroby;
• doświadczenie konkretnego zdarzenia, na przykład resuscytacji pacjenta;
• pracę w określonym środowisku, takim jak oddział intensywnej terapii;
• przynależność do grupy niedostatecznie widocznej w typowych badaniach;
• posiadanie szczególnej wiedzy lub doświadczenia;
• reprezentowanie określonego etapu procesu, instytucji albo typu przypadku.

W literaturze anglojęzycznej spotyka się określenia purposive sampling i purposeful sampling. Oba odnoszą się do doboru opartego na celu badania. Palinkas i współautorzy podkreślają, że w badaniach jakościowych chodzi często o identyfikowanie przypadków bogatych informacyjnie, czyli takich, które mogą dostarczyć szczegółowych danych istotnych dla badanego zjawiska (Palinkas et al., 2015).

Dobór celowy a dobór dogodny

Te dwa pojęcia bywają mylone, ponieważ w obu przypadkach nie stosuje się losowania. Różnica dotyczy logiki wyboru.

Cecha	Dobór celowy	Dobór dogodny
Podstawa wyboru	Świadomie określone kryteria związane z pytaniem badawczym	Dostępność i łatwość dotarcia do uczestników
Rola badacza	Projektuje uzasadnioną strategię selekcji	Korzysta z osób, które są pod ręką lub szybko odpowiadają
Typowy cel	Poznanie doświadczeń, mechanizmów, przypadków skrajnych lub specyficznych	Wstępne rozpoznanie, pilotaż, badanie ograniczone zasobami
Główne ryzyko	Nadmierna zależność wyników od oceny badacza	Silne zniekształcenie przez samo-selekcję i dostępność

Jeżeli badacz przeprowadza wywiady z pielęgniarkami pracującymi w oddziałach, w których wdrożono elektroniczną dokumentację, ponieważ właśnie ich doświadczenie jest przedmiotem badania, stosuje dobór celowy. Jeżeli natomiast pyta pierwsze pielęgniarki spotkane w swoim miejscu pracy, bez uzasadnienia, dlaczego akurat te osoby mają odpowiadać na pytanie badawcze, jest to raczej dobór dogodny.

Kiedy dobór celowy ma uzasadnienie?

1. Gdy pytanie dotyczy szczególnej grupy lub doświadczenia

Dobór celowy jest uzasadniony, gdy interesująca nas populacja jest mała, trudno dostępna albo definiowana przez rzadkie doświadczenie. Przykładem może być badanie funkcjonowania rodzin dzieci z rzadką chorobą metaboliczną. Rekrutowanie przypadkowych osób z populacji ogólnej nie dostarczyłoby danych odpowiadających pytaniu. Badacz powinien zatem zdefiniować kryteria, na przykład: potwierdzone rozpoznanie dziecka, określony czas od diagnozy oraz sprawowanie przez opiekuna faktycznej opieki.

Nie oznacza to jednak, że każdy rodzic spełniający kryteria musi zostać włączony. Dobór celowy nadal wymaga określenia źródeł rekrutacji, sposobu kontaktu, zasad odmowy oraz tego, czy badacz poszukuje różnorodności doświadczeń, czy raczej grupy względnie jednorodnej.

2. Gdy badanie ma charakter jakościowy

W wywiadach pogłębionych lub obserwacji badacz zwykle nie pyta przede wszystkim o częstość zjawiska w populacji, lecz o jego znaczenie, przebieg, mechanizmy i kontekst. Wtedy szczególnie ważne mogą być osoby, które potrafią opisać dane doświadczenie i odnoszą je do badanego problemu.

Przykładowo, celem badania może być zrozumienie, dlaczego pacjenci po udarze nie korzystają z zaleconej rehabilitacji domowej. Celowy dobór może objąć pacjentów o różnym poziomie przestrzegania zaleceń: osoby regularnie ćwiczące, osoby rezygnujące po kilku tygodniach oraz osoby, które w ogóle nie rozpoczęły programu. Taki kontrast może ujawnić bariery niedostrzegalne w próbie obejmującej wyłącznie pacjentów najbardziej zaangażowanych.

3. Gdy potrzebne są przypadki typowe, skrajne lub krytyczne

W zależności od celu badania można wybierać przypadki typowe, odstające od typowego obrazu albo szczególnie ważne dla sprawdzenia określonego założenia.

• Przypadek typowy ma cechy uznane za przeciętne lub często spotykane w badanym środowisku.
• Przypadek skrajny znajduje się na krańcu rozkładu, na przykład pacjent z wyjątkowo długim czasem oczekiwania na świadczenie.
• Przypadek krytyczny może szczególnie wyraźnie potwierdzać lub podważać określone założenie.
• Przypadek maksymalnego zróżnicowania dobiera się po to, aby uwzględnić szeroki zakres doświadczeń lub warunków.

Strategie te nie są równoważne. Wybór przypadków skrajnych nie pozwala oszacować, jak często dane zjawisko występuje w populacji. Może jednak pomóc zrozumieć, jakie mechanizmy ujawniają się w szczególnie trudnych warunkach.

4. Gdy badacz potrzebuje osób posiadających specjalistyczną wiedzę

W badaniach organizacji ochrony zdrowia można celowo rekrutować osoby pełniące określone funkcje: koordynatorów transplantacji, dyspozytorów medycznych, kierowników oddziałów czy ekspertów odpowiedzialnych za wdrożenie procedury. Ich udział jest uzasadniony nie dlatego, że są „lepszymi” przedstawicielami całego personelu, ale dlatego, że mają dostęp do wiedzy związanej z przedmiotem badania.

W takim projekcie trzeba jednak odróżnić opinię eksperta od doświadczeń grupy, której decyzje lub praca są analizowane. Jeżeli pytanie dotyczy obciążenia psychicznego ratowników medycznych, wywiady wyłącznie z kierownikami zespołów nie zastąpią rozmów z ratownikami wykonującymi interwencje.

Typowe strategie doboru celowego

Dobór według kryterium

Do próby włącza się wszystkie lub wybrane osoby spełniające jasno zdefiniowane warunki. Jest to jedna z najbardziej przejrzystych strategii. Kryteria powinny być operacyjne, czyli możliwe do zastosowania przez inną osobę. Zamiast „pacjenci z zaawansowaną chorobą” lepiej wskazać rozpoznanie, klasyfikację kliniczną lub wynik konkretnego badania.

Dobór maksymalnego zróżnicowania

Badacz celowo wybiera osoby różniące się pod względem cech, które mogą wpływać na doświadczenie badanego zjawiska. W badaniu satysfakcji z teleporad można uwzględnić osoby młodsze i starsze, mieszkające w miastach i na obszarach wiejskich, z różnym poziomem kompetencji cyfrowych oraz z różnymi chorobami przewlekłymi.

Dobór homogeniczny

W tym wariancie próba jest względnie jednorodna pod względem cech istotnych dla pytania. Może to być grupa pielęgniarek z pierwszym rokiem doświadczenia zawodowego albo pacjentów w podobnym okresie po zabiegu. Jednorodność ułatwia skupienie się na wspólnym doświadczeniu, ale ogranicza zakres możliwych porównań.

Dobór kuli śnieżnej

Uczestnicy wskazują kolejne osoby, które mogą spełniać kryteria badania. Strategia ta bywa użyteczna przy grupach trudno dostępnych, ale zwiększa ryzyko rekrutowania osób należących do tych samych sieci społecznych. Nie należy przedstawiać jej jako neutralnego sposobu uzyskania reprezentatywnej próby.

Czy w doborze celowym stosuje się liczebność próby?

Tak, ale uzasadnienie liczebności zazwyczaj nie opiera się na klasycznym wzorze dla odsetka w populacji. W badaniach jakościowych można odwoływać się do nasycenia danych, adekwatności informacyjnej lub z góry zaplanowanej liczby przypadków wynikającej z projektu.

Nasycenie oznacza sytuację, w której kolejne obserwacje lub wywiady nie dostarczają istotnie nowych kodów, kategorii albo właściwości analizowanego zjawiska. Nie jest to jednak automatyczny sygnał, że próba jest „reprezentatywna”. Guest, Bunce i Johnson wykazali, że w jednorodnym badaniu wywiadowym wiele podstawowych tematów ujawniało się stosunkowo wcześnie, ale wynik ten nie powinien być traktowany jako uniwersalna reguła dla wszystkich projektów (Guest, Bunce, & Johnson, 2006).

Malterud, Siersma i Guassora zaproponowali pojęcie information power, czyli mocy informacyjnej próby. Im bardziej precyzyjne pytanie, silniej zakotwiczona teoria, bogatsze dane i bardziej kompetentni uczestnicy, tym mniejsza liczba osób może być wystarczająca. Przy pytaniu szerokim, heterogenicznej grupie i analizie wymagającej porównań potrzebna będzie większa próba (Malterud, Siersma, & Guassora, 2016).

W badaniu ilościowym dobór celowy nie eliminuje potrzeby planowania liczebności. Można obliczać moc testu dla zaplanowanego porównania, ale zwiększanie liczby uczestników nie usuwa systematycznego błędu wynikającego z niereprezentatywnego doboru. Duża próba celowa może dawać bardzo precyzyjne oszacowanie własności tej konkretnej próby, lecz niekoniecznie populacji docelowej.

Jak zaplanować dobór celowy?

1. Sformułuj pytanie badawcze. Zdecyduj, czy pytanie dotyczy doświadczeń, mechanizmów, opinii ekspertów, porównania grup czy częstości zjawiska.
2. Zdefiniuj populację docelową. Określ, o kim lub o czym mówisz, nawet jeśli nie zamierzasz uogólniać wyników statystycznie.
3. Wybierz kryteria włączenia i wyłączenia. Powinny wynikać z pytania, a nie z wygody rekrutacji.
4. Ustal strategię zróżnicowania. Określ, czy potrzebujesz grupy jednorodnej, czy celowo zróżnicowanej.
5. Zaplanuj źródła rekrutacji. Wskaż poradnie, oddziały, organizacje pacjentów, rejestry lub inne kanały.
6. Dokumentuj przebieg selekcji. Zapisz liczbę osób rozważanych, spełniających kryteria, zaproszonych, uczestniczących i wycofanych.
7. Określ sposób oceny wystarczalności próby. Może to być nasycenie tematów, moc informacyjna, osiągnięcie zaplanowanej liczby przypadków albo kompletność kluczowych kontrastów.

W raportowaniu warto korzystać z zaleceń APA JARS, które wymagają jasnego opisania uczestników, kryteriów kwalifikacji, procedury rekrutacji oraz uzasadnienia charakterystyki próby (American Psychological Association, 2018). W badaniach obserwacyjnych podobną funkcję pełni pozycja STROBE dotycząca kryteriów kwalifikacji oraz źródeł i metod wyboru uczestników (von Elm et al., 2007).

Przykład praktyczny: doświadczenia pacjentów po wypisie

Załóżmy, że zespół chce zbadać, dlaczego część pacjentów po hospitalizacji z powodu niewydolności serca nie stosuje się do zaleceń dotyczących kontroli masy ciała i przyjmowania leków. Celem nie jest oszacowanie odsetka wszystkich pacjentów, którzy nie przestrzegają zaleceń, lecz rozpoznanie barier i sposobów radzenia sobie.

Badacz może zastosować celowy dobór maksymalnego zróżnicowania. Kryteria włączenia obejmują: wiek co najmniej 18 lat, wypis w ciągu ostatnich trzech miesięcy, rozpoznaną niewydolność serca oraz możliwość udzielenia wywiadu. Następnie planuje się rekrutację osób różniących się między innymi wiekiem, miejscem zamieszkania, liczbą hospitalizacji i deklarowanym poziomem przestrzegania zaleceń.

Próba może zawierać zarówno osoby dobrze radzące sobie z samoopieką, jak i osoby zgłaszające trudności. W analizie mogą pojawić się bariery praktyczne, takie jak koszt leków lub brak transportu, a także bariery poznawcze i emocjonalne, na przykład niezrozumienie zaleceń albo przekonanie, że poprawa samopoczucia oznacza ustąpienie choroby.

Wyniki takiego badania nie uprawniają do stwierdzenia, że określony odsetek wszystkich pacjentów doświadcza danej bariery. Uzasadnione jest natomiast opisanie możliwych mechanizmów, warunków ich występowania i hipotez, które mogą zostać sprawdzone w badaniu ilościowym.

Najczęstsze błędy

• Nazywanie próby reprezentatywną bez podstaw. Dobór celowy nie daje automatycznie reprezentatywności statystycznej.
• Ukrywanie doboru dogodnego pod nazwą doboru celowego. Sam fakt, że badacz miał jakiś ogólny cel, nie wystarcza. Kryteria selekcji muszą być konkretne.
• Dobieranie wyłącznie osób potwierdzających hipotezę. Celowy dobór powinien uwzględniać także przypadki odmienne, negatywne lub podważające przyjęte wyjaśnienie.
• Brak informacji o procesie rekrutacji. Należy podać, skąd pochodzili uczestnicy i ilu odmówiło udziału.
• Traktowanie nasycenia jako prostego progu liczbowego. Nasycenie zależy od pytania, złożoności danych, heterogeniczności grupy i jakości analizy.
• Uogólnianie wyników poza zakres projektu. Można przenosić wnioski analitycznie lub teoretycznie, ale trzeba uzasadnić, na jakiej podstawie.
• Mylenie ważności przypadku z jego częstością. Przypadek szczególnie interesujący może być rzadki, a przypadek rzadki nie musi być typowy.
• Pomijanie etyki. Rekrutacja grup wrażliwych wymaga ochrony prywatności, świadomej zgody i unikania nacisku ze strony personelu lub przełożonych.

Co warto zapamiętać?

• Dobór celowy polega na selekcji uczestników zgodnie z celem i kryteriami badania, a nie na losowaniu.
• Jest szczególnie użyteczny w badaniach jakościowych, eksploracyjnych, studiach przypadków oraz badaniach grup trudno dostępnych.
• Można celowo wybierać przypadki typowe, skrajne, krytyczne, homogeniczne albo maksymalnie zróżnicowane.
• Dobór celowy nie zapewnia reprezentatywności statystycznej i nie zastępuje losowania, gdy celem jest estymacja parametrów populacji.
• Najważniejsze są: zgodność strategii z pytaniem, jawne kryteria, dokumentacja rekrutacji i uczciwe opisanie ograniczeń.
• W badaniach jakościowych liczebność można uzasadniać między innymi nasyceniem danych lub mocą informacyjną, ale nie należy traktować tych pojęć mechanicznie.
• Wyniki próby celowej mogą być wartościowe naukowo, nawet jeśli nie są statystycznie generalizowalne. Wymagają jednak precyzyjnego określenia, czego dotyczą i czego nie pozwalają wnioskować.

Dobór celowy ma uzasadnienie wtedy, gdy jego selektywność jest odpowiedzią na wymagania pytania badawczego, a nie sposobem ukrycia braku planu. Dobrze zaprojektowana próba celowa jest konsekwencją teorii, celu i kontekstu badania. Źle zaprojektowana staje się jedynie zbiorem osób łatwo dostępnych, którego ograniczeń nie da się naprawić samą liczbą uczestników.

Źródła i dalsza lektura

1. Palinkas, Lawrence A.; Horwitz, Sarah M.; Green, Carla A.; Wisdom, Jennifer P.; Duan, Na；; Hoagwood, Kimberly (2015). Purposeful Sampling for Qualitative Data Collection and Analysis in Mixed Method Implementation Research. Administration and Policy in Mental Health and Mental Health Services Research, 42(5), 533–544. DOI: 10.1007/s10488-013-0528-y.
2. Etikan, Ilker; Musa, Sulaiman A.; Alkassim, Rukayya S. (2016). Comparison of Convenience Sampling and Purposive Sampling. American Journal of Theoretical and Applied Statistics, 5(1), 1–4. DOI: 10.11648/j.ajtas.20160501.11.
3. Guest, Greg; Bunce, Arwen; Johnson, Laura (2006). How Many Interviews Are Enough? An Experiment with Data Saturation and Variability. Field Methods, 18(1), 59–82. DOI: 10.1177/1525822X05279903.
4. Malterud, Kirsti; Siersma, Volkert Dirk; Guassora, Ann Dorrit (2016). Sample Size in Qualitative Interview Studies: Guided by Information Power. Qualitative Health Research, 26(13), 1753–1760. DOI: 10.1177/1049732315617444.
5. American Psychological Association (2018). Journal Article Reporting Standards for Quantitative, Qualitative, and Mixed Methods Research in Psychology: The APA Publications and Communications Board Task Force Report. American Psychologist. American Psychological Association. Źródło.
6. von Elm, Erik; Altman, Douglas G.; Egger, Matthias; Pocock, Stuart J.; Gøtzsche, Peter C.; Vandenbroucke, Jan P. (2007). The Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE) Statement: Guidelines for Reporting Observational Studies. The Lancet, 370(9596), 1453–1457. DOI: 10.1016/S0140-6736(07)61602-X.