060. Przykłady poprawnych i błędnych celów badań z nauk o zdrowiu

Cel badania jest jednym z najważniejszych zdań w projekcie naukowym. Wyznacza kierunek gromadzenia danych, pomaga określić populację, zmienne, sposób analizy oraz zakres wnioskowania. Dobry cel nie jest ogólną deklaracją zainteresowania tematem ani opisem wszystkich czynności, które badacz zamierza wykonać. Powinien precyzyjnie wskazywać, czego badanie ma się dowiedzieć, w odniesieniu do jakiej populacji, w jakim kontekście i za pomocą jakiego rodzaju porównania lub pomiaru.

W tej lekcji pokazano przykłady poprawnych i błędnych celów badań z medycyny, zdrowia publicznego, psychologii, pielęgniarstwa i ratownictwa. Punktem wyjścia jest zasada, że cel powinien być zgodny z projektem badania, a jego treść powinna umożliwiać późniejsze rozpoznanie danych, które trzeba zebrać, oraz analizy, które można uczciwie przeprowadzić. Zagadnienie to rozwija wcześniejsze lekcje publicznego szkolenia na statystyka.edu.pl, zwłaszcza poświęcone spójności elementów projektu badawczego i ograniczaniu liczby celów szczegółowych.

1. Czym jest cel badania?

Cel badania to zwięzłe określenie zamierzonego rezultatu poznawczego badania. Odpowiada na pytanie: co dokładnie chcemy ustalić, opisać, porównać lub ocenić? W zależności od projektu celem może być między innymi:

• oszacowanie częstości lub poziomu określonego zjawiska;
• porównanie wyników między grupami;
• ocena związku między zmiennymi;
• ocena skuteczności lub bezpieczeństwa interwencji;
• opracowanie albo sprawdzenie właściwości narzędzia pomiarowego;
• zrozumienie doświadczeń, przekonań lub znaczeń przypisywanych zjawisku.

Cel badania powinien być odróżniony od celu praktycznego. Cel praktyczny może brzmieć: „opracować program poprawy przestrzegania zaleceń terapeutycznych”. Cel naukowy powinien natomiast wskazywać, jakie dane zostaną zebrane i jak zostanie oceniony problem, na przykład: „ocenić, czy sześciotygodniowa interwencja edukacyjna zwiększa odsetek pacjentów przyjmujących leki zgodnie z zaleceniami w porównaniu ze standardową opieką”. Pierwsze zdanie opisuje zamiar organizacyjny, drugie – sprawdzalny cel badawczy.

2. Elementy dobrze sformułowanego celu

Nie istnieje jeden uniwersalny wzór dla wszystkich badań, ale w naukach o zdrowiu przydatne jest sprawdzenie kilku elementów. Cel powinien, w miarę potrzeby, określać:

1. populację – kogo dotyczy badanie;
2. zjawisko, ekspozycję lub interwencję – co jest przedmiotem oceny;
3. wynik – co będzie mierzone;
4. porównanie – z czym wynik zostanie zestawiony, jeśli badanie ma charakter porównawczy;
5. czas i miejsce – kiedy i w jakim kontekście prowadzone jest badanie;
6. typ zamierzonego wnioskowania – opis, porównanie, związek, predykcja albo efekt interwencji.

Praktyczny szablon można zapisać następująco:

W populacji P ocenić związek lub różnicę między X a Y, w określonym kontekście C i czasie T.

Oznaczenia są następujące:

• P – populacja badana, np. osoby dorosłe z rozpoznaną cukrzycą typu 2;
• X – ekspozycja, interwencja, cecha lub predyktor, np. udział w edukacji diabetologicznej;
• Y – wynik, np. stężenie hemoglobiny glikowanej, liczba hospitalizacji albo wynik skali lęku;
• C – kontekst, np. podstawowa opieka zdrowotna lub oddział ratunkowy;
• T – okres obserwacji, np. sześć miesięcy.

Szablon nie jest równaniem statystycznym. Jest narzędziem logicznym pomagającym sprawdzić, czy cel zawiera najważniejsze składniki pytania empirycznego. W badaniu opisowym element X może nie występować, ponieważ badacz nie porównuje ekspozycji, lecz szacuje częstość lub opisuje rozkład zjawiska.

3. Przykłady celów poprawnych i błędnych

Przykład 1. Badanie obserwacyjne w zdrowiu publicznym

Temat: aktywność fizyczna studentów kierunków medycznych.

Cel błędny: „Zbadanie aktywności fizycznej studentów oraz poprawa ich zdrowia i stylu życia”.

Cel jest błędny z kilku powodów. Po pierwsze, czasownik „zbadać” nie wskazuje, jaki wynik ma zostać uzyskany. Po drugie, cel łączy opis badania z obietnicą poprawy zdrowia, której nie można osiągnąć za pomocą jednorazowego badania ankietowego. Po trzecie, „zdrowie” i „styl życia” są pojęciami bardzo szerokimi i nieoperacyjnymi. Nie wiadomo, czy chodzi o aktywność fizyczną, masę ciała, sen, dietę, samopoczucie czy choroby przewlekłe.

Cel poprawiony: „Oszacować odsetek studentów kierunków medycznych spełniających zalecany poziom aktywności fizycznej oraz ocenić związek między poziomem aktywności fizycznej a samooceną zdrowia w badaniu przekrojowym przeprowadzonym w roku akademickim 2026/2027”.

W tym sformułowaniu określono populację, dwa wyniki oraz typ badania. Jeżeli badacz chce analizować związek, powinien wcześniej ustalić, jak zmierzy aktywność fizyczną i samoocenę zdrowia, a także jakie zmienne zakłócające uwzględni, na przykład wiek, płeć, kierunek studiów lub obecność choroby przewlekłej. Sformułowanie „ocenić związek” nie oznacza, że aktywność fizyczna powoduje lepszą samoocenę zdrowia. W badaniu przekrojowym wniosek przyczynowy byłby zwykle nieuzasadniony.

Przykład 2. Randomizowane badanie interwencji edukacyjnej

Temat: edukacja pacjentów z niewydolnością serca.

Cel błędny: „Udowodnić, że nowy program edukacyjny jest skuteczny i najlepszy dla pacjentów z niewydolnością serca”.

To sformułowanie jest problematyczne, ponieważ zawiera obietnicę „udowodnienia”, wartościujące określenie „najlepszy” i nie wskazuje, z czym interwencja zostanie porównana. Nie określono także, jaki jest główny wynik oraz po jakim czasie będzie oceniany. Samo słowo „skuteczny” nie wystarcza: skuteczność może dotyczyć śmiertelności, hospitalizacji, jakości życia, wiedzy, samoopieki albo przestrzegania zaleceń.

Cel poprawiony: „Ocenić, czy w porównaniu ze standardową edukacją sześciotygodniowy program prowadzonej przez pielęgniarkę edukacji dotyczącej samoopieki zmniejsza liczbę nieplanowanych hospitalizacji z powodu zaostrzenia niewydolności serca w ciągu sześciu miesięcy u dorosłych pacjentów wypisywanych ze szpitala”.

Cel jest bardziej precyzyjny, ponieważ zawiera populację, interwencję, porównanie, wynik, czas obserwacji i kontekst kliniczny. W raporcie badania randomizowanego należy jasno wskazać określone cele lub hipotezy; jest to jeden z elementów zalecanych w standardzie CONSORT 2010 (Schulz, Altman i Moher, 2010). W praktyce warto także z góry rozdzielić wynik pierwotny od wyników wtórnych. Jeżeli głównym wynikiem są hospitalizacje, poprawa wiedzy pacjenta może być wynikiem wtórnym, a nie równorzędnym celem głównym.

Przykład 3. Badanie psychologiczne

Cel błędny: „Zbadać wpływ mediów społecznościowych na psychikę młodzieży”.

Cel jest zbyt szeroki. „Media społecznościowe” mogą oznaczać czas korzystania, rodzaj platformy, bierne przeglądanie treści, aktywną komunikację albo doświadczenie przemocy internetowej. „Psychika” nie jest pojedynczą zmienną. Może obejmować objawy depresji, lęk, samoocenę, sen, dobrostan lub funkcjonowanie społeczne.

Cel poprawiony dla badania przekrojowego: „Ocenić związek między deklarowanym czasem biernego korzystania z mediów społecznościowych a nasileniem objawów lęku u uczniów szkół ponadpodstawowych w wieku 15–18 lat”.

Cel poprawiony dla badania podłużnego: „Ocenić, czy większy czas biernego korzystania z mediów społecznościowych na początku badania wiąże się ze zmianą nasilenia objawów lęku po sześciu miesiącach, po uwzględnieniu wyjściowego poziomu lęku i jakości snu”.

Drugi cel jest bogatszy, ponieważ uwzględnia pomiar w czasie i zmienne, które mogą wpływać na wynik. Nadal jednak nie należy automatycznie używać języka przyczynowego. Sam fakt, że zmienna X poprzedza Y, nie dowodzi, że X jest przyczyną Y.

4. Różnica między celem opisowym, porównawczym i wyjaśniającym

Cel opisowy służy określeniu rozkładu zjawiska. Przykład: „Oszacować częstość występowania odleżyn wśród pacjentów hospitalizowanych na oddziałach internistycznych w okresie od stycznia do czerwca 2026 roku”. Taki cel nie wymaga grupy kontrolnej i nie zakłada wyjaśniania przyczyn.

Cel porównawczy zakłada zestawienie co najmniej dwóch grup, pomiarów lub strategii. Przykład: „Porównać medianę czasu oczekiwania na pierwszą ocenę medyczną między pacjentami przyjętymi do dwóch szpitalnych oddziałów ratunkowych”. W tym przypadku należy określić jednostkę analizy, punkt początkowy pomiaru i sposób definiowania czasu oczekiwania.

Cel wyjaśniający dotyczy związku między zmiennymi albo oceny efektu interwencji. Przykład obserwacyjny: „Ocenić związek między niedoborem snu a liczbą błędów medycznych deklarowanych przez pielęgniarki pracujące zmianowo”. Przykład eksperymentalny: „Ocenić wpływ zmodyfikowanego grafiku dyżurów na liczbę błędów w symulowanym zadaniu klinicznym”. Drugie sformułowanie jest przyczynowe tylko wtedy, gdy projekt zapewnia odpowiednie warunki, na przykład randomizację, kontrolę interwencji i właściwy pomiar wyniku.

Wytyczne STROBE podkreślają znaczenie jasnego przedstawienia celów w badaniach obserwacyjnych, ale same nie zastępują poprawnego zaprojektowania badania (von Elm i in., 2007). Są standardem raportowania, a nie narzędziem, które automatycznie nadaje badaniu moc do wnioskowania przyczynowego.

5. Cel główny i cele szczegółowe

Cel główny powinien koncentrować się na najważniejszym problemie badawczym. Cele szczegółowe rozwijają go, lecz nie powinny tworzyć niezależnej listy wszystkich interesujących analiz. Nadmierna liczba celów zwiększa ryzyko niespójności, wielokrotnego testowania hipotez i przypadkowych wyników istotnych statystycznie.

Przykładowo:

• Cel główny: ocenić, czy program treningu równowagi zmniejsza częstość upadków u osób po 65. roku życia w ciągu 12 tygodni.
• Cel szczegółowy 1: porównać częstość upadków między grupą programu i grupą kontrolną.
• Cel szczegółowy 2: porównać zmianę wyniku w skali równowagi między grupami.
• Cel szczegółowy 3: ocenić, czy przestrzeganie programu wiąże się z wielkością zmiany wyniku.

Nie należy jednak dopisywać po fakcie kolejnych celów tylko dlatego, że w bazie danych znalazły się interesujące zmienne. Standardy APA JARS zalecają wyraźne rozróżnianie analiz i hipotez pierwotnych, wtórnych oraz eksploracyjnych, co ułatwia ocenę, które wyniki były zaplanowane przed analizą (Appelbaum i in., 2018).

6. Jak rozpoznać, że cel jest mierzalny?

Cel jest mierzalny, jeśli można wskazać:

• konkretną jednostkę lub populację obserwacji;
• zmienną albo wynik, który zostanie zoperacjonalizowany;
• skalę pomiarową lub sposób klasyfikacji;
• czas pomiaru;
• regułę porównania albo kryterium oceny.

Nie oznacza to, że każde badanie musi używać liczb. W badaniu jakościowym mierzalność nie jest równoznaczna z kwantyfikacją. Cel może dotyczyć rozpoznania doświadczeń pacjentów, ale powinien określać populację, zjawisko i kontekst, na przykład: „Poznać doświadczenia osób z przewlekłą chorobą nerek związane z przechodzeniem z opieki pediatrycznej do opieki dla dorosłych”. Taki cel jest jakościowy, lecz nie jest nieprecyzyjny.

7. Najczęstsze błędy

7.1. Używanie czasowników pozornie naukowych

Czasowniki takie jak „zbadać”, „przeanalizować” lub „przyjrzeć się” mogą być użyteczne, ale same nie określają rezultatu. Lepsze są czasowniki doprecyzowujące operację poznawczą: „oszacować”, „porównać”, „ocenić związek”, „określić zmianę”, „opisać doświadczenia” albo „sprawdzić zgodność”.

7.2. Obiecywanie więcej, niż pozwala projekt

Badanie przekrojowe może opisać rozpowszechnienie lub związek, ale zwykle nie pozwala wiarygodnie ocenić kierunku przyczynowości. Badanie bez grupy porównawczej nie pozwala dobrze określić efektu interwencji. Mała próba jednego oddziału nie uzasadnia celu dotyczącego całej populacji kraju.

7.3. Mieszanie celu naukowego z celem organizacyjnym

„Wdrożyć program”, „przeszkolić personel” i „poprawić jakość opieki” mogą być ważnymi celami zarządczymi, ale nie są jeszcze celami badawczymi. Cel naukowy powinien określić, jak zostanie ocenione wdrożenie, jego skuteczność lub bezpieczeństwo.

7.4. Brak wyniku głównego

Cel „ocenić skuteczność leczenia” jest niepełny, dopóki nie wiadomo, co oznacza skuteczność. W badaniach klinicznych należy zdefiniować wynik główny i czas jego pomiaru. CONSORT wskazuje na potrzebę przedstawienia konkretnych celów lub hipotez oraz klarownego opisu wyników badania (Schulz, Altman i Moher, 2010).

7.5. Cele zawierające ocenę wartościującą

Określenia „najlepszy”, „przełomowy”, „rewolucyjny” lub „optymalny” sugerują wniosek przed zebraniem danych. Można porównywać skuteczność, koszty, bezpieczeństwo albo jakość życia, ale trzeba zdefiniować kryteria oceny i uzasadnić wybór.

8. Przykład praktyczny: analiza celu badania ratowniczego

Zespół ratownictwa medycznego chce sprawdzić, czy zastosowanie krótkiej listy kontrolnej przed transportem pacjenta z podejrzeniem udaru zmniejsza liczbę pominięć kluczowych informacji przekazywanych personelowi szpitala.

Wersja błędna: „Sprawdzić, czy checklista poprawia jakość pracy ratowników i leczenie udarów”.

Problem polega na tym, że „jakość pracy” i „leczenie udarów” są zbyt szerokie. Ponadto ratownicy mogą nie mieć wpływu na całe leczenie szpitalne, więc cel wykracza poza zakres badania.

Wersja poprawiona dla badania przed–po: „Ocenić, czy wprowadzenie standaryzowanej listy kontrolnej przekazania pacjenta z podejrzeniem udaru wiąże się ze zmniejszeniem odsetka niekompletnych przekazań informacji klinicznych podczas transportów realizowanych przez zespoły ratownictwa medycznego w okresie trzech miesięcy po wdrożeniu”.

Jeśli projekt nie obejmuje randomizacji ani równoległej grupy kontrolnej, ostrożniejsze jest sformułowanie „wiąże się ze zmniejszeniem” niż „powoduje zmniejszenie”. Należy także zdefiniować „niekompletne przekazanie”, na przykład jako brak co najmniej jednej informacji z wcześniej ustalonej listy: czas początku objawów, wynik oceny neurologicznej, parametry życiowe, zastosowane leczenie i przeciwwskazania.

Cel może zostać uzupełniony o cel wtórny: „Ocenić zmianę mediany czasu przekazania pacjenta po wprowadzeniu listy kontrolnej”. Nie powinno się jednak twierdzić, że krótszy czas oznacza lepszą opiekę, jeśli nie określono, czy nie skrócono go kosztem kompletności informacji.

9. Kontrola jakości celu przed rozpoczęciem badania

Przed zatwierdzeniem protokołu warto zadać sobie następujące pytania:

1. Czy po przeczytaniu celu wiadomo, kto lub co będzie badane?
2. Czy wiadomo, jaki wynik zostanie zmierzony?
3. Czy określono porównanie, jeśli jest konieczne?
4. Czy cel odpowiada rzeczywistemu projektowi badania?
5. Czy cel nie sugeruje przyczynowości bez odpowiedniego uzasadnienia?
6. Czy wynik główny jest jeden albo jasno uporządkowany?
7. Czy można na podstawie celu zaplanować sposób analizy?
8. Czy cel jest wystarczająco wąski, aby można go było osiągnąć dostępnymi zasobami?
9. Czy oddzielono cele pierwotne, wtórne i eksploracyjne?

Warto zapisać cel przed rozpoczęciem zbierania danych i porównać go później z protokołem, planem analizy oraz publikacją. Taka praktyka ogranicza ryzyko, że po obejrzeniu wyników badacz zmieni główny cel albo przedstawi analizę eksploracyjną jako wcześniej zaplanowaną.

Co warto zapamiętać?

• Cel badania określa zamierzony rezultat poznawczy, a nie wszystkie czynności organizacyjne badacza.
• Dobry cel wskazuje populację, zjawisko lub interwencję, wynik, porównanie oraz czas i kontekst, gdy są potrzebne.
• „Zbadać wpływ” jest zwykle zbyt ogólne. Trzeba określić, jaki wpływ, na jaki wynik, u kogo i w jakim czasie.
• Badanie obserwacyjne może wykazać częstość lub związek, ale samo w sobie nie uzasadnia automatycznie wniosków przyczynowych.
• Cel główny powinien być nadrzędny wobec celów szczegółowych, a analizy pierwotne, wtórne i eksploracyjne należy rozdzielać.
• Istotność statystyczna nie zastępuje oceny wielkości efektu ani znaczenia praktycznego. Cel powinien umożliwić ocenę wszystkich tych aspektów.
• Najlepszy cel jest na tyle precyzyjny, aby można było z niego wyprowadzić pytanie badawcze, zmienne, sposób pomiaru i plan analizy.

\n

Źródła i dalsza lektura

\n

1. Appelbaum, M., Cooper, H., Kline, R. B., Mayo-Wilson, E., Nezu, A. M., i Rao, S. M. (2018). Journal article reporting standards for quantitative research in psychology: The APA Publications and Communications Board task force report. American Psychologist, 73(1), 3–25. DOI: 10.1037/amp0000191.
2. Schulz, K. F., Altman, D. G., Moher, D., for the CONSORT Group (2010). CONSORT 2010 Statement: Updated guidelines for reporting parallel group randomised trials. BMJ, 340, c332. DOI: 10.1136/bmj.c332.
3. von Elm, E., Altman, D. G., Egger, M., Pocock, S. J., Gøtzsche, P. C., Vandenbroucke, J. P., i STROBE Initiative (2007). The Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE) Statement: Guidelines for reporting observational studies. PLoS Medicine, 4(10), e296. DOI: 10.1371/journal.pmed.0040296.
4. Altman, D. G., i Bland, J. M. (1997). Statistics notes: Units of analysis. BMJ, 314(7098), 1874. DOI: 10.1136/bmj.314.7098.1874.
5. American Psychological Association (2018). APA Style Journal Article Reporting Standards. APA Style. American Psychological Association. Źródło.
6. EQUATOR Network (2026). STROBE Statement: Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology. EQUATOR Network. EQUATOR Network. Źródło.

\n

Więcej kolejnych lekcji publicznego szkolenia znajdziesz na statystyk.edu.pl.